Loài cá biết bay

Giữa đại dương bao la, nơi ranh giới giữa bầu trời và mặt nước thường được phân định rõ ràng, tồn tại một sinh vật kỳ lạ thách thức mọi quy luật thông thường. Đó là cá chuồn, loài cá duy nhất trên thế giới có khả năng rời bỏ làn nước xanh để thực hiện những chuyến bay ngoạn mục trên không trung. Hình ảnh hàng trăm con cá bạc lấp lánh vọt lên khỏi mặt sóng, xòe rộng đôi vây như những cánh chim và lướt đi hàng trăm mét đã trở thành một trong những kỳ quan thiên nhiên thú vị nhất của biển cả.

Thực tế, về mặt kỹ thuật, cá chuồn không bay theo cách vỗ cánh của loài chim hay côn trùng. Thay vào đó, chúng là những bậc thầy về kỹ thuật lướt ván diều. Để thực hiện một chuyến bay, cá chuồn bắt đầu bằng một cú bứt tốc cực mạnh dưới mặt nước. Đuôi của chúng có thể quẫy với tần suất lên tới 70 lần mỗi giây, tạo ra lực đẩy khổng lồ đưa cơ thể lao vút lên không trung với vận tốc lên tới 60 km/h. Ngay khi vừa rời khỏi mặt nước, chúng xòe rộng đôi vây ngực đặc biệt lớn và dài, đóng vai trò như những cánh máy bay để đón gió và tạo lực nâng.

Cơ cấu cơ thể của cá chuồn là một tuyệt tác của quá trình tiến hóa. Vây ngực của chúng không chỉ to mà còn có các cơ bắp cực khỏe để giữ vững độ ổn định khi chịu áp lực gió. Ở một số loài, ngay cả vây bụng cũng phát triển lớn hơn bình thường, biến chúng thành những chiếc "máy bay hai tầng cánh" giúp duy trì sự cân bằng tối ưu. Một chuyến lướt thông thường của cá chuồn có thể kéo dài từ 50m đến 200m, nhưng nhờ những luồng gió thuận lợi và khả năng quẫy đuôi tiếp lực ngay tại mặt nước, chúng có thể thực hiện những chặng bay liên tục dài tới 400m và đạt độ cao hơn 6m so với mặt biển.

Tại sao một loài cá lại phải "bay"? Câu trả lời nằm ở bản năng sinh tồn khắc nghiệt dưới đại dương. Cá chuồn là con mồi ưa thích của nhiều loài cá săn mồi tốc độ cao như cá ngừ, cá kiếm và cá heo. Khi bị đuổi sát nút, việc lặn sâu đôi khi không hiệu quả vì kẻ săn mồi di chuyển quá nhanh. Bằng cách vọt lên không trung, cá chuồn đột ngột biến mất khỏi tầm nhìn và hệ thống cảm biến của kẻ thù dưới nước. 

Tuy nhiên, bầu trời cũng không hoàn toàn an toàn, vì những loài chim biển như mòng biển hay chim cướp biển luôn chực chờ để tóm gọn những vị khách "không mời" này ngay giữa không trung. Cuộc đời của cá chuồn là một chuỗi những màn trình diễn trốn chạy đầy kịch tính giữa hai thế giới: nước và khí quyển.

Một sự thật thú vị đã được các nhà nghiên cứu Nhật Bản ghi nhận vào năm 2008, khi họ quay phim được một con cá chuồn có thể lướt trên không trung liên tục trong 45 giây. Đây là kỷ lục thế giới về thời gian bay của loài cá, chứng minh rằng khả năng của chúng vượt xa những gì con người từng tưởng tượng. Để làm được điều này, con cá đã khéo léo sử dụng phần thùy dưới của đuôi (vốn dài hơn thùy trên) để đập xuống mặt nước, tạo thêm xung lực mà không cần phải lặn xuống hoàn toàn.

Khả năng khí động học của cá chuồn hoàn hảo đến mức các kỹ sư hàng không đã từng nghiên cứu cấu trúc của chúng để ứng dụng vào thiết kế tàu lượn và máy bay không người lái. Hình dáng khí động học tối ưu giúp giảm lực cản và tận dụng tối đa dòng khí trên mặt nước (hiệu ứng bề mặt) là những bài học quý giá mà tự nhiên đã dạy cho con người thông qua một loài cá nhỏ bé.

Tuy nhiên, cuộc sống của những phi công biển cả này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự biến đổi khí hậu làm thay đổi nhiệt độ nước biển và các dòng hải lưu, ảnh hưởng đến chu kỳ sinh sản và nguồn thức ăn của chúng. Hơn nữa, tại nhiều quốc gia, cá chuồn còn là một nguồn thực phẩm quan trọng với giá trị kinh tế cao, đặc biệt là trứng cá chuồn (Tobiko) – một nguyên liệu không thể thiếu trong ẩm thực Nhật Bản. Việc đánh bắt quá mức có thể làm suy giảm nghiêm trọng quần thể loài cá đặc biệt này.

Kết thúc mỗi chuyến bay, cá chuồn lại gập vây và lao mình trở lại dòng nước mát lạnh để tiếp tục hành trình dưới đại dương. Sự hiện diện của chúng là minh chứng cho sự sáng tạo vô hạn của tiến hóa, nơi một sinh vật mang mang cá vẫn có thể khát khao chinh phục bầu trời. Cá chuồn không chỉ là một loài cá đơn thuần; chúng là biểu tượng của sự thích nghi, lòng dũng cảm và khao khát vượt qua những giới hạn của bản thân để sinh tồn.

Khi nhìn ngắm những con cá chuồn lướt đi trên mặt biển rực nắng, chúng ta không chỉ thấy một hiện tượng thiên nhiên kỳ thú, mà còn thấy một bài học về sự nỗ lực. Đôi khi, để thoát khỏi nghịch cảnh, chúng ta cần phải dám rời bỏ môi trường quen thuộc và sải cánh bay cao theo những cách mà trước đây ta chưa từng nghĩ tới.