“Làn sóng Luddite mới” nổi lên: AI càng bùng nổ, người lao động càng bất an

Khi trí tuệ nhân tạo bước vào mọi lĩnh vực từ truyền thông, tài chính đến giáo dục và sản xuất, nỗi lo mất việc đang dần biến thành áp lực chính trị thực sự tại nhiều quốc gia. Giới phân tích quốc tế gọi đây là “làn sóng Luddite mới” – gợi nhớ phong trào đập phá máy móc của công nhân Anh thế kỷ 19 nhằm phản đối công nghệ cướp đi sinh kế.

Theo Financial Times, nếu các chính phủ không sớm kiểm soát tốc độ ứng dụng AI hoặc xây dựng cơ chế bảo vệ người lao động, sự phản kháng có thể bùng phát dưới nhiều hình thức như đình công, tẩy chay doanh nghiệp hoặc sức ép chính trị thông qua lá phiếu cử tri.

Khác với các cuộc cách mạng công nghiệp trước chủ yếu tác động tới lao động chân tay, AI tạo sinh hiện nay đang đe dọa trực tiếp nhóm lao động trí óc – tầng lớp vốn được xem là “xương sống” của nền kinh tế hiện đại. Những ngành nghề như truyền thông, luật, chăm sóc khách hàng, lập trình hay thiết kế đều bắt đầu chịu áp lực thay thế bởi công nghệ tự động hóa.

Các cuộc đình công của biên kịch và diễn viên Hollywood thời gian qua được xem là tín hiệu đầu tiên của xu hướng này. Theo BBC, yêu cầu cốt lõi của các nghiệp đoàn không còn chỉ là tiền lương, mà là giới hạn việc sử dụng AI để thay thế con người trong ngành giải trí.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều tập đoàn coi AI là chìa khóa tăng năng suất và cắt giảm chi phí trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tăng trưởng chậm. Bloomberg cho rằng AI có thể giúp giải quyết tình trạng thiếu lao động tại nhiều quốc gia phát triển. Tuy nhiên, mặt trái là nguy cơ gia tăng “ma sát lao động”, khiến các cuộc xung đột giữa doanh nghiệp và người làm công trở nên gay gắt hơn.

Trong khi đó, giới hoạch định chính sách đang đứng trước áp lực cân bằng giữa đổi mới công nghệ và ổn định xã hội. Liên minh châu Âu đã thúc đẩy Đạo luật AI nhằm siết quản lý và bảo vệ quyền con người, nhưng nhiều nền kinh tế khác lo ngại việc kiểm soát quá chặt có thể khiến họ tụt lại trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), gần 40% việc làm toàn cầu có thể bị ảnh hưởng bởi AI, riêng tại các nền kinh tế phát triển tỷ lệ này lên tới khoảng 60%. Điều đó làm dấy lên lo ngại khoảng cách giàu nghèo sẽ tiếp tục nới rộng nếu lợi ích từ AI chỉ tập trung vào các tập đoàn công nghệ lớn.

Giới quan sát cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn hình thành “chủ nghĩa dân túy công nghệ”, nơi các chính trị gia có thể tận dụng nỗi lo mất việc để thúc đẩy các chính sách như đánh thuế AI, hạn chế tự động hóa hoặc buộc doanh nghiệp công nghệ đóng góp nhiều hơn cho quỹ an sinh xã hội.

Trong dài hạn, AI không chỉ là cuộc cách mạng công nghệ, mà còn là phép thử lớn với khả năng quản trị của các chính phủ. Nếu không xây dựng được cơ chế đào tạo lại lao động và chia sẻ công bằng lợi ích từ công nghệ, sự bùng nổ AI có thể kéo theo những bất ổn xã hội sâu rộng hơn nhiều so với các dự báo hiện nay.