1. Đặt vấn đề
Tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ gây thất thoát tài sản công mà còn làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh, cản trở việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và tác động trực tiếp đến niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Trong điều kiện đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, các nguồn lực phát triển ngày càng đa dạng, quy mô hoạt động quản lý ngày càng lớn, yêu cầu kiểm soát quyền lực và bảo đảm sử dụng hiệu quả tài sản công trở nên cấp thiết.
Những năm qua, công tác phòng, chống tham nhũng (PCTN), lãng phí, tiêu cực ở Việt Nam được triển khai quyết liệt, đồng bộ với nhiều vụ việc nghiêm trọng được phát hiện, điều tra và xử lý. Kết quả này khẳng định quyết tâm chính trị của Đảng và Nhà nước, đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử và thu hồi tài sản. Tuy nhiên, hiệu quả của PCTN không thể chỉ được đánh giá thông qua số vụ việc được phát hiện hoặc số cá nhân bị xử lý. Một hệ thống quản trị tốt còn phải chứng minh được khả năng ngăn chặn nguy cơ vi phạm, hạn chế cơ hội trục lợi, phát hiện sớm sai phạm và khắc phục những kẽ hở trong thể chế cũng như tổ chức thực hiện.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; tăng cường kiểm soát quyền lực; kiên quyết, kiên trì đấu tranh PCTN, lãng phí, tiêu cực. Đặc biệt, Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định những định hướng quan trọng nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác này trong giai đoạn mới, trong đó chú trọng phòng ngừa từ gốc, kiểm soát quyền lực và ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số.
Từ những yêu cầu trên, việc nghiên cứu đổi mới công tác PCTN, tiêu cực theo hướng chuyển từ xử lý vụ việc sang xây dựng nền quản trị liêm chính có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Đây không phải là sự thay thế hoạt động xử lý vi phạm bằng các biện pháp phòng ngừa, mà là sự kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa, phát hiện, xử lý và khắc phục nguyên nhân, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị công một cách bền vững.
2. Cơ sở lý luận và định hướng đổi mới công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực
2.1. Quản trị liêm chính - yêu cầu phát triển của nền hành chính hiện đại
Liêm chính trong quản trị công có thể được hiểu là việc thực thi quyền lực công trên cơ sở tuân thủ pháp luật, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc và lợi ích hợp pháp của Nhân dân lên trên lợi ích cá nhân, bảo đảm công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sử dụng hiệu quả nguồn lực công. Quản trị liêm chính không chỉ đòi hỏi cán bộ, công chức, viên chức có phẩm chất đạo đức tốt mà còn cần có những quy định và cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng mục đích, đúng quy định, tránh bị lợi dụng để phục vụ lợi ích cá nhân.
Từ góc độ này, tham nhũng không chỉ xuất phát từ sự suy thoái về đạo đức của cá nhân mà còn có thể bắt nguồn từ những bất cập trong cơ chế quản lý và kiểm soát quyền lực. Khi quyền quyết định tập trung vào một cá nhân hoặc một bộ phận nhưng thiếu sự giám sát chặt chẽ, thông tin chưa được công khai, trách nhiệm giải trình chưa rõ ràng và quyền hạn được thực hiện thiếu sự kiểm soát, nguy cơ phát sinh tham nhũng, tiêu cực sẽ gia tăng.
Tương tự, lãng phí không chỉ xuất hiện khi tài sản bị sử dụng sai mục đích mà còn có thể bắt nguồn từ việc quyết định đầu tư thiếu căn cứ, lập kế hoạch không sát nhu cầu, chậm triển khai dự án, phối hợp không hiệu quả hoặc không đánh giá đầy đủ kết quả sử dụng nguồn lực. Vì vậy, phòng, chống lãng phí cần được gắn với toàn bộ chu trình quản lý, từ xác định nhu cầu, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đến kiểm tra, đánh giá và xử lý trách nhiệm.
Như vậy, quản trị liêm chính cần được nhìn nhận như một phương thức quản lý tổng thể, trong đó đạo đức công vụ, kỷ luật pháp luật, kiểm soát quyền lực, minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình có quan hệ bổ trợ lẫn nhau. Mục tiêu không chỉ là phát hiện và xử lý người vi phạm mà còn là xây dựng môi trường thể chế khiến hành vi vi phạm khó xảy ra, dễ bị phát hiện và không thể được dung túng.
2.2. Định hướng của Đại hội XIV và yêu cầu chuyển đổi phương thức phòng, chống tham nhũng
Tinh thần Đại hội XIV đặt công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong mối quan hệ chặt chẽ với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước. Trong đó, đấu tranh PCTN, lãng phí, tiêu cực phải đi đôi với nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy, hoàn thiện thể chế và củng cố niềm tin của Nhân dân.
Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới tiếp tục cụ thể hóa định hướng này. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu thực hiện đồng bộ các biện pháp để "không thể, không dám, không muốn, không cần" tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; chú trọng phòng ngừa từ gốc, coi kiểm soát quyền lực là cốt lõi và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là trọng tâm. Đồng thời, công tác PCTN phải gắn với yêu cầu thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Những định hướng trên cho thấy yêu cầu đổi mới không nằm ở việc giảm nhẹ xử lý vi phạm mà ở việc nâng cao năng lực phòng ngừa và kiểm soát rủi ro ngay trong quá trình thực thi quyền lực. Nếu trước đây kết quả của công tác PCTN thường được chú ý thông qua các vụ việc được phát hiện, xử lý thì trong giai đoạn mới cần quan tâm hơn đến khả năng ngăn ngừa vi phạm, khắc phục lỗ hổng thể chế, thu hồi tài sản, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và giảm nguy cơ tái diễn sai phạm.
Có thể khái quát sự chuyển đổi này trên ba phương diện. Thứ nhất, cần kết hợp chặt chẽ giữa xử lý các hành vi vi phạm đã xảy ra với chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm những nguy cơ có thể dẫn đến sai phạm. Thứ hai, bên cạnh hoạt động thanh tra, kiểm tra theo kế hoạch hoặc khi có dấu hiệu vi phạm, cần tăng cường giám sát thường xuyên, kịp thời nhận diện rủi ro và đề cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thứ ba, chuyển từ việc chỉ đánh giá kết quả theo số lượng vụ việc sang đánh giá cả những thay đổi thực chất về chất lượng quản trị, mức độ minh bạch và hiệu quả sử dụng tài sản công.
3. Thực trạng công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ở Việt Nam
3.1. Những kết quả nổi bật
Một trong những kết quả đáng chú ý là công tác phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và xử lý các hành vi tham nhũng tiếp tục được triển khai với quyết tâm chính trị cao. Nhiều vụ án nghiêm trọng, phức tạp được đưa ra xử lý, qua đó góp phần tăng cường tính răn đe, củng cố kỷ luật, kỷ cương và khẳng định nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ trong xử lý vi phạm.
Theo thông tin của Ban Nội chính Trung ương về phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 13/9/2024, trong kỳ báo cáo năm 2024, các cơ quan điều tra trong Công an nhân dân khởi tố mới 722 vụ án với 1.571 bị can; kết luận điều tra, đề nghị truy tố 689 vụ án với 2.235 bị can. Viện kiểm sát nhân dân các cấp giải quyết ở giai đoạn truy tố 852 vụ với 2.785 bị can; tòa án nhân dân các cấp giải quyết sơ thẩm 750 vụ với 1.851 bị cáo, trong đó xét xử 640 vụ với 1.531 bị cáo. Báo cáo cũng nêu tổng tài sản thiệt hại trong các vụ án đang thụ lý, điều tra tạm tính khoảng 4.586 tỷ đồng và 59.899 m² đất; tài sản đã thu hồi, kê biên, tạm giữ khoảng 1.535 tỷ đồng và 45.303 m² đất cùng một số tài sản khác [2].
Báo cáo công tác PCTN năm 2025 của Chính phủ cho biết, trong kỳ báo cáo từ ngày 01/10/2024 đến ngày 30/9/2025, các bộ, ngành và địa phương đã tiến hành 2.034 cuộc kiểm tra việc thực hiện định mức, tiêu chuẩn, chế độ; phát hiện 149 vụ việc và 274 người vi phạm. Cũng trong kỳ báo cáo, 8.956 công chức, viên chức được chuyển đổi vị trí công tác nhằm phòng ngừa tham nhũng; 40 người đứng đầu, cấp phó người đứng đầu bị xử lý kỷ luật do thiếu trách nhiệm để xảy ra hành vi tham nhũng [3].
Những số liệu này phản ánh việc phòng ngừa tham nhũng đã được triển khai thông qua nhiều công cụ quản lý, không chỉ giới hạn trong hoạt động điều tra, xử lý hình sự. Kiểm tra việc thực hiện định mức, tiêu chuẩn, chế độ góp phần nhận diện những bất cập trong quản lý tài chính, tài sản; chuyển đổi vị trí công tác có thể giảm nguy cơ hình thành quan hệ lợi ích thiếu minh bạch; xử lý trách nhiệm người đứng đầu tạo sức ép đối với việc thực hiện nhiệm vụ quản lý và giám sát nội bộ.
Các kết quả trên góp phần khẳng định vai trò của cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong việc giữ vững kỷ luật, kỷ cương. Đồng thời, việc tăng cường phòng ngừa, kiểm soát quyền lực và ứng dụng công nghệ đang mở ra điều kiện để đổi mới phương thức quản lý theo hướng minh bạch, có khả năng theo dõi và đánh giá tốt hơn.
3.2. Những hạn chế và vấn đề đặt ra
Bên cạnh kết quả đạt được, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vẫn là vấn đề phức tạp, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện cơ chế phòng ngừa và kiểm soát quyền lực. Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 nhìn nhận những hạn chế liên quan đến năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu và tính nêu gương của một số cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, người đứng đầu; những bất cập trong cơ chế, chính sách, pháp luật; cũng như hiệu quả chưa đồng đều của kiểm soát quyền lực và các biện pháp phòng ngừa.
Trước hết, tham nhũng có nguy cơ phát sinh cao ở những lĩnh vực mà quyết định của cơ quan nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích kinh tế của tổ chức, cá nhân, hoặc liên quan đến việc quản lý, phân bổ các nguồn lực có giá trị lớn. Trong các lĩnh vực này, nếu quy trình giải quyết công việc chưa chặt chẽ, tiêu chí ra quyết định chưa rõ ràng, thông tin thiếu công khai, minh bạch và việc thực thi quyền hạn không được giám sát hiệu quả thì rất dễ tạo điều kiện cho các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi.
Thứ hai, trách nhiệm giải trình và trách nhiệm người đứng đầu cần tiếp tục được thực hiện thực chất hơn. Việc quy định trách nhiệm trên văn bản chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với quyền hạn cụ thể, nghĩa vụ cung cấp thông tin, cơ chế xác minh và tiêu chí đánh giá rõ ràng. Trong thực tế quản lý, nếu trách nhiệm của từng cá nhân, bộ phận không được xác định cụ thể hoặc việc phối hợp giữa các cơ quan thiếu chặt chẽ, việc phát hiện nguyên nhân và xử lý trách nhiệm có thể gặp khó khăn.
Thứ ba, phòng, chống lãng phí cần được đặt trong tổng thể quản lý hiệu quả nguồn lực công. Một dự án chậm tiến độ, công trình không khai thác hiệu quả, tài sản công sử dụng dưới công suất hoặc thủ tục kéo dài đều có thể làm phát sinh chi phí cơ hội và giảm hiệu quả đầu tư. Vì vậy, đánh giá công tác phòng, chống lãng phí không thể chỉ dựa trên số tiền được kiến nghị thu hồi, mà cần xem xét cả mức độ hoàn thành mục tiêu, thời gian đưa tài sản vào sử dụng, hiệu quả kinh tế - xã hội và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Thứ tư, chuyển đổi số trong công tác PCTN, lãng phí, tiêu cực còn đặt ra yêu cầu về chất lượng dữ liệu, khả năng kết nối và năng lực phân tích. Số hóa thủ tục nhưng vẫn duy trì quy trình phức tạp, dữ liệu phân tán hoặc cơ chế kiểm soát thiếu hiệu quả sẽ không tự động tạo ra minh bạch. Công nghệ chỉ có thể hỗ trợ phòng ngừa khi dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật, đối chiếu và sử dụng trong một quy trình quản trị có trách nhiệm rõ ràng.
Cuối cùng, cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa kiên quyết xử lý sai phạm và bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Nếu không phân biệt rõ hành vi cố ý vụ lợi với sai sót trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trên cơ sở động cơ trong sáng, tuân thủ quy trình và chấp nhận rủi ro hợp lý, tâm lý sợ sai, né tránh trách nhiệm có thể ảnh hưởng đến hiệu quả thực thi công vụ. Ngược lại, việc viện dẫn tinh thần đổi mới để hợp thức hóa quyết định thiếu căn cứ hoặc vi phạm quy định cũng không thể được chấp nhận.
Những vấn đề trên cho thấy, nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm minh của việc xử lý vi phạm, mà còn phụ thuộc vào chất lượng thể chế, khả năng nhận diện rủi ro và hiệu quả vận hành của hệ thống quản trị.
4. Giải pháp đổi mới công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo hướng quản trị liêm chính
4.1. Hoàn thiện thể chế, kiểm soát chặt chẽ quyền lực trong thực thi công vụ
Hoàn thiện thể chế là giải pháp có tính nền tảng để hạn chế các điều kiện phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Trọng tâm không chỉ là bổ sung quy định cấm hoặc tăng mức xử phạt, mà còn phải rà soát những quy định chồng chéo, thiếu rõ ràng, tạo ra khoảng trống trách nhiệm hoặc trao quyền quá rộng mà không có cơ chế kiểm soát tương ứng.
Trước hết, cần rà soát các quy trình có nguy cơ phát sinh tiêu cực, nhất là những thủ tục liên quan đến quản lý tài chính, tài sản công, đầu tư công, mua sắm công, quản lý đất đai và giải quyết thủ tục hành chính. Đối với từng quy trình, cần xác định rõ chủ thể có thẩm quyền, căn cứ ra quyết định, thời hạn giải quyết, trách nhiệm phối hợp, yêu cầu công khai thông tin và cơ chế giải trình khi quyết định khác với tiêu chí thông thường.
Cùng với đó, cần đổi mới phương thức kiểm soát quyền lực, chuyển từ cách thức kiểm soát mang tính hình thức sang kiểm soát thông qua việc theo dõi, lưu trữ và kiểm tra quá trình thực hiện quyền hạn. Đối với những quyết định có tác động lớn đến nguồn lực công, cần bảo đảm lưu trữ đầy đủ các căn cứ ban hành quyết định, hồ sơ liên quan, ý kiến thẩm định và thông tin về trách nhiệm của người có thẩm quyền. Đây là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, làm rõ quá trình ra quyết định khi xảy ra sai phạm, xác định nguyên nhân khách quan, chủ quan và trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức có liên quan.
Đối với trách nhiệm người đứng đầu, cần gắn trách nhiệm quản lý với kết quả kiểm soát rủi ro trong phạm vi phụ trách. Việc đánh giá không nên chỉ căn cứ vào việc cơ quan có phát hiện sai phạm hay không, bởi không phát hiện sai phạm chưa chắc đồng nghĩa với quản lý tốt. Cần xem xét chất lượng kiểm tra nội bộ, việc thực hiện kiến nghị sau thanh tra, mức độ công khai, số vụ việc tái diễn và khả năng khắc phục các lỗ hổng quản lý đã được chỉ ra.
4.2. Chuyển trọng tâm sang phòng ngừa từ sớm, từ xa, từ cơ sở
Phòng ngừa có hiệu quả phải dựa trên khả năng nhận diện nguy cơ trước khi hành vi vi phạm xảy ra hoặc trước khi hậu quả trở nên nghiêm trọng. Muốn vậy, các cơ quan, tổ chức cần xây dựng cơ chế quản lý rủi ro phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm hoạt động của mình.
Trước hết, cần xác định các khâu có nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực dựa trên những yếu tố như giá trị tài sản được quản lý, mức độ tập trung quyền quyết định, tính phức tạp của quy trình, khả năng tiếp cận thông tin của người dân và doanh nghiệp, cũng như lịch sử sai phạm hoặc chậm khắc phục kiến nghị. Trên cơ sở đó, xây dựng bản đồ rủi ro để xác định nội dung cần giám sát thường xuyên, lĩnh vực cần kiểm tra chuyên đề và trách nhiệm của từng bộ phận.
Tiếp theo, cần tăng cường cơ chế cảnh báo sớm. Chẳng hạn, dự án đầu tư công liên tục điều chỉnh tổng mức đầu tư, chậm tiến độ kéo dài, nhiều lần gia hạn hoặc không đạt mục tiêu đầu ra cần được xem xét nguyên nhân kịp thời. Trong giải quyết thủ tục hành chính, tình trạng hồ sơ bị trả lại nhiều lần, kéo dài bất thường hoặc có sự chênh lệch lớn giữa các đơn vị cần được phân tích để xác định liệu nguyên nhân xuất phát từ quy trình, năng lực thực thi hay dấu hiệu gây phiền hà.
Các dấu hiệu cảnh báo không phải là bằng chứng khẳng định có tham nhũng hoặc vi phạm. Chúng cần được sử dụng như căn cứ để kiểm tra, xác minh khách quan, tránh suy diễn hoặc áp đặt trách nhiệm khi chưa đủ cơ sở. Giá trị của cơ chế phòng ngừa nằm ở khả năng phát hiện sớm vấn đề, lựa chọn đúng trọng tâm kiểm tra và giảm chi phí xử lý hậu quả.
Đồng thời, cần phát huy vai trò giám sát của tổ chức đảng, cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, báo chí và Nhân dân theo chức năng, thẩm quyền và quy định pháp luật. Thông tin phản ánh phải được tiếp nhận, phân loại, xử lý và phản hồi phù hợp; bảo đảm người cung cấp thông tin được bảo vệ theo quy định, đồng thời ngăn ngừa việc lợi dụng phản ánh để vu khống hoặc gây tổn hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
4.3. Đẩy mạnh chuyển đổi số gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình
Chuyển đổi số có thể hỗ trợ công tác PCTN, lãng phí, tiêu cực thông qua việc giảm tiếp xúc trực tiếp không cần thiết, tăng khả năng truy xuất hồ sơ, đối chiếu dữ liệu và phát hiện dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, hiệu quả của công nghệ phụ thuộc vào cách thức tổ chức dữ liệu và thiết kế quy trình quản lý.
Trước hết, cần chuẩn hóa và kết nối dữ liệu phục vụ quản lý tài chính, tài sản công, đầu tư công, mua sắm công và giải quyết thủ tục hành chính trong phạm vi pháp luật cho phép. Dữ liệu cần được cập nhật thống nhất, xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, có cơ chế kiểm tra độ chính xác và lưu lại lịch sử chỉnh sửa. Việc chia sẻ dữ liệu phải tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và quyền tiếp cận thông tin.
Thứ hai, cần sử dụng công cụ phân tích dữ liệu để hỗ trợ nhận diện những biến động bất thường, như hồ sơ giải quyết quá hạn, dự án liên tục điều chỉnh, mức giá mua sắm có chênh lệch đáng kể hoặc tài sản công chưa được khai thác theo phương án được phê duyệt. Kết quả phân tích chỉ nên được xem là tín hiệu phục vụ kiểm tra, không thay thế việc xác minh, đánh giá chứng cứ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Thứ ba, phải gắn số hóa với công khai thông tin và trách nhiệm giải trình. Đối với những thông tin được pháp luật quy định công khai, cần bảo đảm người dân và doanh nghiệp có thể tiếp cận thuận tiện, đúng thời điểm và dễ hiểu. Việc công khai không nên dừng ở đăng tải văn bản, mà cần giúp người sử dụng nhận biết cơ quan chịu trách nhiệm, tiến độ giải quyết, căn cứ quyết định và phương thức phản ánh khi quyền lợi hợp pháp bị ảnh hưởng.
Cuối cùng, cần tránh quan niệm cho rằng triển khai phần mềm hoặc số hóa hồ sơ đồng nghĩa với kiểm soát tham nhũng hiệu quả. Nếu quy trình vẫn thiếu minh bạch, dữ liệu không đáng tin cậy và trách nhiệm giải trình không rõ ràng, công nghệ có thể chỉ chuyển các bất cập từ môi trường giấy tờ sang môi trường điện tử. Vì vậy, chuyển đổi số phải đi cùng cải cách quy trình, chuẩn hóa dữ liệu và nâng cao năng lực của đội ngũ thực thi công vụ.
4.4. Nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và khắc phục nguyên nhân của vi phạm
Xử lý nghiêm minh hành vi tham nhũng là yêu cầu cần thiết, nhưng hiệu quả của công tác này còn phụ thuộc vào khả năng thu hồi tài sản và khắc phục những điều kiện làm phát sinh sai phạm. Nếu chỉ xử lý cá nhân mà không sửa đổi quy trình quản lý đã tạo ra kẽ hở, nguy cơ tái diễn vi phạm vẫn tồn tại.
Vì vậy, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao. Việc phát hiện dấu hiệu vi phạm cần được chuyển giao, xử lý kịp thời; đồng thời chú trọng xác minh, truy tìm, kê biên, phong tỏa và thu hồi tài sản theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật. Cần phân biệt rõ tài sản bị thiệt hại, tài sản có nguồn gốc từ hành vi phạm tội, số tiền đã kiến nghị thu hồi và số tài sản thực tế đã thu hồi để bảo đảm đánh giá chính xác kết quả.
Đối với các vụ việc liên quan đến quản lý tài sản công, đầu tư công hoặc mua sắm công, sau khi có kết luận cần xác định rõ nguyên nhân và trách nhiệm trong từng khâu: lập kế hoạch, thẩm định, phê duyệt, tổ chức thực hiện, nghiệm thu, thanh toán và giám sát. Những bất cập về quy định, quy trình hoặc cơ chế phối hợp phải được kiến nghị sửa đổi, khắc phục; kết quả thực hiện kiến nghị cần được theo dõi đến cùng.
Đối với phòng, chống lãng phí, cần bổ sung cách đánh giá theo hiệu quả sử dụng nguồn lực. Một khoản chi đúng thủ tục nhưng không tạo ra kết quả tương xứng, một công trình hoàn thành nhưng chậm đưa vào sử dụng hoặc một tài sản công bị bỏ không trong thời gian dài vẫn đặt ra vấn đề về hiệu quả quản trị. Do đó, cần xem xét cả tính tuân thủ lẫn hiệu quả đầu ra, hiệu quả xã hội và chi phí cơ hội của nguồn lực đã sử dụng.
4.5. Xây dựng văn hóa liêm chính và bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung
Quản trị liêm chính không thể chỉ dựa vào các biện pháp kiểm tra, giám sát từ bên ngoài. Yếu tố đạo đức công vụ, trách nhiệm nêu gương và văn hóa tổ chức có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành hành vi đúng đắn của cán bộ, công chức, viên chức. Trước hết, cần cụ thể hóa chuẩn mực liêm chính gắn với vị trí việc làm và nhiệm vụ được giao. Cán bộ, công chức, viên chức phải nhận thức rõ nghĩa vụ không lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi; không sử dụng tài sản công trái quy định; chủ động phòng tránh xung đột lợi ích; thực hiện công khai, minh bạch và giải trình trong phạm vi trách nhiệm. Các chuẩn mực này cần được đưa vào nội dung đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá và kiểm điểm trách nhiệm, tránh tình trạng chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
Trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu cần được thể hiện qua việc tuân thủ quy trình, minh bạch trong quyết định, xử lý phản ánh đúng thẩm quyền và không bao che sai phạm. Môi trường làm việc liêm chính cũng cần khuyến khích cán bộ chủ động báo cáo nguy cơ, kiến nghị sửa đổi quy định bất hợp lý và phản ánh những biểu hiện tiêu cực mà không phải lo ngại bị gây khó khăn vì đã lên tiếng đúng quy định.
Mặt khác, phải phân biệt rõ hành vi cố ý vụ lợi, vi phạm pháp luật với những sai sót trong quá trình đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Việc xem xét trách nhiệm cần căn cứ vào động cơ, mục đích, thẩm quyền, quy trình đã thực hiện, mức độ cẩn trọng, khả năng dự báo rủi ro và hậu quả thực tế. Những trường hợp cố ý làm trái, lợi dụng đổi mới để trục lợi phải bị xử lý nghiêm; ngược lại, cán bộ thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, có căn cứ và tuân thủ quy trình cần được xem xét khách quan, bảo vệ theo chủ trương và quy định pháp luật có liên quan.
Cách tiếp cận này giúp bảo đảm hai yêu cầu đồng thời: không để việc xử lý sai phạm bị xem nhẹ, nhưng cũng không tạo ra tâm lý né tránh, đùn đẩy hoặc không dám quyết định trong thực thi công vụ. Đây là điều kiện cần thiết để PCTN, lãng phí, tiêu cực gắn với kiến tạo phát triển, phù hợp định hướng của Đại hội XIV và Nghị quyết số 04-NQ/TW.
4.6. Đổi mới tiêu chí đánh giá kết quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực
Để các giải pháp nêu trên đi vào thực chất, cần đổi mới cách đánh giá kết quả công tác PCTN, lãng phí, tiêu cực theo hướng kết hợp giữa kết quả xử lý vi phạm và hiệu quả phòng ngừa. Số vụ việc được phát hiện, số cá nhân bị xử lý hoặc số tiền kiến nghị thu hồi vẫn là những chỉ tiêu cần thiết nhưng chưa đủ để phản ánh toàn diện chất lượng quản trị. Có thể xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá theo bốn nhóm:
Thứ nhất, nhóm tiêu chí về phòng ngừa, gồm mức độ hoàn thành việc rà soát quy trình có nguy cơ cao; tỷ lệ kiến nghị khắc phục lỗ hổng quản lý được thực hiện; mức độ tuân thủ quy định về công khai, minh bạch và kiểm soát xung đột lợi ích.
Thứ hai, nhóm tiêu chí về phát hiện và xử lý, gồm thời gian phát hiện, xác minh và xử lý vụ việc; mức độ phối hợp giữa các cơ quan; việc thực hiện kết luận thanh tra, kiểm tra, kiểm toán; kết quả xử lý trách nhiệm tổ chức và cá nhân theo đúng quy định.
Thứ ba, nhóm tiêu chí về hiệu quả sử dụng nguồn lực, gồm tiến độ và chất lượng thực hiện dự án; mức độ khai thác tài sản công; hiệu quả đầu ra của các chương trình, dự án; tình trạng chậm tiến độ, kéo dài hoặc phát sinh chi phí do nguyên nhân chủ quan.
Thứ tư, nhóm tiêu chí về niềm tin và chất lượng phục vụ, gồm mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp; tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn; khả năng tiếp cận thông tin; việc tiếp nhận, xử lý phản ánh và mức độ tái diễn những vi phạm đã được cảnh báo.
Các tiêu chí đánh giá cần được xây dựng phù hợp với đặc điểm của từng cơ quan, lĩnh vực, đồng thời bảo đảm có dữ liệu cụ thể để kiểm chứng và tránh tạo áp lực chạy theo thành tích. Không thể chỉ căn cứ vào việc không phát hiện vụ việc tham nhũng để kết luận công tác PCTN đạt hiệu quả cao. Ngược lại, số vụ việc được phát hiện nhiều cũng không đồng nghĩa với việc công tác quản lý kém hiệu quả, bởi điều này có thể cho thấy năng lực phát hiện và xử lý sai phạm đã được nâng cao. Do đó, việc đánh giá cần tập trung vào những chuyển biến thực chất, thể hiện qua mức độ giảm thiểu nguy cơ phát sinh tham nhũng, khả năng khắc phục những nguyên nhân dẫn đến sai phạm và sự cải thiện trong chất lượng quản lý, điều hành.
5. Kết luận
PCTN, lãng phí, tiêu cực là nhiệm vụ lâu dài, phức tạp, gắn trực tiếp với chất lượng xây dựng Đảng, hiệu lực quản lý nhà nước và niềm tin của Nhân dân. Những kết quả đạt được trong thời gian qua khẳng định vai trò của quyết tâm chính trị, cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm minh. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, công tác này cần tiếp tục đổi mới theo hướng chủ động phòng ngừa, kiểm soát quyền lực và nâng cao chất lượng quản trị.
Tinh thần Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 đặt ra yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh, xử lý vi phạm với hoàn thiện thể chế, xây dựng văn hóa liêm chính và thúc đẩy phát triển. Theo đó, cần tập trung hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực; nhận diện rủi ro từ sớm, từ cơ sở; ứng dụng chuyển đổi số gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình; nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, khắc phục nguyên nhân sai phạm; đồng thời bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung trên cơ sở quy định pháp luật.
Chuyển từ xử lý vụ việc sang quản trị liêm chính không có nghĩa là giảm nhẹ tính nghiêm minh của việc xử lý vi phạm mà là mở rộng phạm vi và nâng cao chất lượng của công tác PCTN, lãng phí, tiêu cực. Thành công cần được đo lường không chỉ bằng những vụ việc đã được phát hiện mà còn bằng khả năng ngăn chặn vi phạm, hạn chế thất thoát nguồn lực, khắc phục những bất cập trong quản lý và nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân. Đây chính là hướng tiếp cận cần thiết để xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch, có trách nhiệm, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Ths. Dương Nguyễn Hồ Xuân Hương
Trường Chính trị tỉnh Tây Ninh
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (2026), Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới. Toàn văn Nghị quyết.
2. Ban Nội chính Trung ương (2024), "Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về công tác phòng, chống tham nhũng năm 2024", ngày 13/9/2024, https://noichinh.vn/tin-tuc-su-kien/tin-trung-uong/202409/uy-ban-thuong-vu-quoc-hoi-cho-y-kien-ve-cong-tac-phong-chong-tham-nhung-nam-2024-314183/ (truy cập ngày 25/10/2026).
3. Báo Điện tử Chính phủ (2025), "Chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chú trọng phòng ngừa từ sớm, từ xa, từ gốc", ngày 09/12/2025, https://baochinhphu.vn/chong-tham-nhung-lang-phi-tieu-cuc-chu-trong-phong-ngua-tu-som-tu-xa-tu-goc-102251209101726381.htm?utm_source=chatgpt.com (truy cập ngày 31/10/2026)
4. Bộ Chính trị (2026), Kế hoạch số 03-KH/TW ngày 18/5/2026 thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới. Nguồn công bố.
5. Chính phủ (2025), Báo cáo số 889/BC-CP về công tác phòng, chống tham nhũng năm 2025, tài liệu phục vụ Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV. Thư viện số Quốc hội. Thông tin tài liệu.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Toàn văn Nghị quyết Đại hội XIV.