Sau mỗi trận mưa lớn, khu dân cư đường số 13, phường Long Bình (TP.HCM) lại biến thành một “ốc đảo” đúng nghĩa. Điều đáng nói, đây không phải là câu chuyện của một vùng trũng vốn có lịch sử ngập úng, mà là một khu dân cư từng khô ráo suốt nhiều năm. Sự thay đổi đột ngột ấy khiến người dân đặt câu hỏi điều gì đã xảy ra với hệ thống thoát nước tự nhiên của khu vực?
Theo phản ánh của nhiều hộ dân sinh sống lâu năm, trước đây dù mưa lớn kéo dài, nước vẫn rút nhanh theo một con suối tự nhiên chảy về phía hạ lưu. Con suối này tồn tại hàng chục năm, là lối thoát nước chính cho cả khu vực. Tuy nhiên, từ khi một dự án nhà ở phía dưới được triển khai, do Công ty cổ phần Ngân Thạnh làm chủ đầu tư, phần suối này đã bị san lấp để phục vụ mặt bằng thi công.
Hệ quả được ghi nhận rất rõ ràng, sau mỗi trận mưa, nước dâng lên 40–70cm, có thời điểm cao hơn. Xe máy chết máy giữa đường. Hàng hóa của các hộ kinh doanh nổi lềnh bềnh. Trẻ em phải bì bõm lội nước để về nhà. Có hộ gia đình phải kê cao toàn bộ đồ đạc, có người lớn tuổi gần như bị “giam chân” trong nhà vì nước ngập trước cửa.
Ông Trịnh Thế Thanh, một cư dân sống tại đây, cho biết: “Trước đây mưa lớn mấy cũng không ngập. Từ khi dự án phía dưới làm xong phần san lấp, mưa là ngập.” Nhận định này không phải là ý kiến đơn lẻ. Nhiều hộ dân khác cũng khẳng định mốc thời gian ngập úng trùng khớp với thời điểm dự án triển khai san lấp mặt bằng.
Phóng viên ghi nhận thực tế sau một cơn mưa, nước ứ đọng nhiều giờ liền, không có hướng thoát rõ ràng. Không thấy hệ thống cống thay thế tương xứng với quy mô dòng chảy tự nhiên trước đây. Dòng nước mưa từ các tuyến hẻm dồn về khu vực thấp nhưng không thể tiếp tục lưu thông.
Vấn đề đặt ra không đơn thuần là câu chuyện “mưa lớn gây ngập” điều vốn phổ biến ở các đô thị lớn. Điểm mấu chốt nằm ở khả năng thay đổi dòng chảy tự nhiên. Trong quy hoạch xây dựng, việc san lấp ao hồ, kênh rạch, suối tự nhiên nếu không có phương án thoát nước thay thế hợp lý sẽ làm gia tăng nguy cơ ngập úng cho khu vực xung quanh. Đây là nguyên tắc kỹ thuật cơ bản trong quản lý hạ tầng đô thị.
Theo Luật Tài nguyên nước và các quy định về bảo vệ hành lang thoát lũ, mọi hành vi lấp, chuyển hướng dòng chảy tự nhiên đều phải được thẩm định, phê duyệt và bảo đảm không gây tác động tiêu cực đến cộng đồng lân cận. Nếu có phương án kỹ thuật thay thế, hệ thống đó phải đáp ứng năng lực thoát nước tương đương hoặc tốt hơn hiện trạng ban đầu.
Vậy trong trường hợp này, phương án thay thế là gì? Có được công khai cho người dân biết hay không? Hệ thống thoát nước hiện hữu có được thiết kế dựa trên tính toán lưu lượng mưa cực đoan hay chỉ dừng ở mức tối thiểu? Nếu mọi thủ tục đều đúng quy định, tại sao thực tế lại cho thấy nước không có lối thoát?
Ở góc độ quản lý nhà nước, câu hỏi trách nhiệm không thể bị bỏ ngỏ. Nếu dự án thực hiện đúng quy hoạch được phê duyệt, thì cơ quan thẩm định phải chịu trách nhiệm về tính khả thi của phương án thoát nước. Nếu quá trình thi công có thay đổi so với hồ sơ được duyệt, chủ đầu tư phải giải trình rõ ràng. Nếu có dấu hiệu vi phạm hành lang bảo vệ dòng chảy, cơ quan chức năng cần kiểm tra và công bố kết quả minh bạch.
Cần nhấn mạnh rằng phản ánh của người dân là phản ánh về hiện tượng thực tế, ngập nước xảy ra sau khi dòng suối bị san lấp. Việc xác định nguyên nhân trực tiếp và mức độ trách nhiệm thuộc về cơ quan chuyên môn thông qua kiểm tra, giám định, đánh giá độc lập. Tuy nhiên, trong quản lý đô thị hiện đại, nguyên tắc “không gây thiệt hại cho cộng đồng xung quanh” phải được đặt lên hàng đầu.
Một dự án nhà ở có thể mang lại giá trị kinh tế cho doanh nghiệp và đóng góp ngân sách, nhưng không thể đánh đổi bằng chất lượng sống của cư dân lân cận. Khi quyền lợi của cộng đồng bị ảnh hưởng, sự minh bạch thông tin và phản hồi kịp thời từ chính quyền địa phương là yếu tố then chốt để tránh xung đột và khiếu kiện kéo dài.
Câu hỏi cuối cùng vẫn còn đó: Nếu dòng chảy tự nhiên đã bị thay đổi và tình trạng ngập là hệ quả trực tiếp, ai sẽ chịu trách nhiệm khắc phục? Là chủ đầu tư dự án, là đơn vị thẩm định, hay là cơ quan quản lý địa phương? Người dân không cần những lời giải thích chung chung, họ cần một giải pháp cụ thể để mỗi khi mưa xuống, nhà mình không còn biến thành “ốc đảo”.
Khi đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, bài học về bảo vệ hệ thống thoát nước tự nhiên không còn là lý thuyết. Nó là điều kiện sống còn của cả một cộng đồng. Và nếu không được xử lý thấu đáo, những “ốc đảo” như đường số 13 hôm nay có thể chỉ là khởi đầu cho những hệ lụy dài hạn trong tương lai.
