Tác động của pháp luật về doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích đến kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam

Đặt vấn đề

Sản phẩm, dịch vụ công ích (sau đây gọi chung là “dịch vụ công ích” – DVCI) là những dịch vụ đáp ứng các nhu cầu cơ bản của các hộ gia đình, chủ thể trong nền kinh tế và chính phủ[1]. Xuất phát từ tính thiết yếu và phổ biến của DVCI, quá trình cung ứng loại dịch vụ này chịu sự can thiệp của Nhà nước nhằm bảo đảm lợi ích công cộng[2]. Sự can thiệp này thể hiện ở các quyền và nghĩa vụ cũng như yêu cầu gắn với chuyên ngành và kỹ thuật đối với chủ thể cung ứng.

Trong một số ngành DVCI, doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích thường có vị trí độc quyền (VTĐQ) do các yếu tố trên thị trường chỉ cho phép một chủ thể tồn tại và vận hành một cách hiệu quả mà không cần duy trì cạnh tranh[3]. Cùng với quy định về tổ chức cung ứng dịch vụ công ích (CUDVCI), pháp luật các quốc gia đều ban hành các quy định nhằm kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI[4]. Các quy định này đóng vai trò như “áp lực” từ quá trình cạnh tranh, buộc doanh nghiệp cung ứng dịch vụ phải bảo đảm chất lượng dịch vụ với mức giá hợp lý[5]. Mặt khác, dưới góc độ cạnh tranh, việc nắm giữ VTĐQ cho phép doanh nghiệp CUDVCI có khả năng hạn chế cạnh tranh và thu lợi nhuận độc quyền, từ đó xâm hại tới quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác trên thị trường. Chính bởi vậy, doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ chịu sự điều chỉnh của chế định kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ theo pháp luật cạnh tranh. Do đó, hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI được kiểm soát đồng thời bởi pháp luật cạnh tranh và pháp luật chuyên ngành về doanh nghiệp CUDVCI và kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI bằng (pháp luật chuyên ngành).

Khảo sát tình hình nghiên cứu trên thế giới cho thấy có các công trình nghiên cứu về vai trò bổ trợ của pháp luật chuyên ngành tới kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp pháp luật cạnh tranh[6]. Tại Việt Nam, đã có một số nghiên cứu đề cập đến tác động của pháp luật chuyên ngành trong lĩnh vực DVCI tới kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ. Điển hình như công trình của hai tác giả Trương Quốc Việt và Phạm Mai Linh đã chỉ ra nguy cơ lạm dụng VTĐQ của các doanh nghiệp CUDVCI đồng thời trình bày kinh nghiệm của Xin-ga-po và Trung Quốc trong việc thiết kế và thực thi pháp luật chuyên ngành trong lĩnh vực DVCI nhằm và kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI[7]. Tác giả Nguyễn Lan Anh gợi mở về thực trạng kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp có VTĐQ tự nhiên như trong lĩnh vực DVCI[8]. Báo cáo của Phòng Thương mại và công nghiệp Việt Nam đề cập đến năng lực xây dựng khung pháp lý và giám sát thực hiện chưa tốt của Nhà nước đối với dịch vụ công và đạo đức của chủ thể cung ứng cũng như mức độ minh bạch trong đấu thầu dịch vụ là các yếu tố tác động tới nội dung và khả năng thực hiện pháp luật cạnh tranh về kiểm soát doanh nghiệp CUDVCI[9]. Trong lĩnh vực DVCI cụ thể, tác giả Đinh Xuân Bách chỉ ra sự tác động của quy định về cơ chế giá tới khả năng lũng đoạn thị trường của doanh nghiêp kinh doanh điện[10]. Tuy vậy, các công trình đã công bố chưa cho thấy sự tập trung trực tiếp vào việc đánh giá tác động của pháp luật chuyên ngành tới việc kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ theo pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam.

Trên thực tiễn, hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI được quy định trong Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 của Quốc hội ngày 12 tháng 6 năm 2018 (Luật Cạnh tranh) và các văn bản pháp luật chuyên ngành. Tuy nhiên, báo cáo của Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia từ năm 2019 đến nay chưa ghi nhận vụ việc liên quan đến việc điều tra và xử lý hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI[11]. Trong khi đó, hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI đã bị xử lý theo pháp luật cạnh tranh tại một số quốc gia. Điều này phần nào phản ảnh khoảng trống giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về vấn đề nghiên cứu.

Từ việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn, bài viết làm rõ những nguy cơ phát sinh trong việc ban hành và thực hiện quy định về doanh nghiệp CUDVCI tới khả năng phòng ngừa và ngăn chặn kịp thời hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI theo pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam. Về phương pháp, dựa trên khung phân tích về tác động của pháp luật chuyên ngành trong lĩnh vực dịch vụ công ích tới khả năng kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI, bài viết sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp, lập luận pháp lý để làm rõ các khái niệm cơ bản và khung phân tích về tác động của pháp luật chuyên ngành tới khả năng kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI; sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống để làm rõ thực trạng pháp luật tại Việt Nam; sử dụng phương pháp so sánh luật học để nghiên cứu cơ sở cho các đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật.

Về phạm vi nghiên cứu, bài viết tập trung vào các quy định về doanh nghiệp CUDVCI và kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI. Về quy định của pháp luật cạnh tranh về kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp, bài viết chỉ xem xét tác động tới quy định xác định chủ thể có vị trí độc quyền và xác định hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp tại Việt Nam. Về lĩnh vực DVCI, bài viết đi sâu vào ba lĩnh vực là điện, nước sạch và giao thông vận tải công cộng. Về quốc gia được lựa chọn để nghiên cứu so sánh, bài viết lựa chọn các quốc gia có kinh nghiệm kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI là Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Cộng đồng Châu Âu.

2. Tác động của pháp luật chuyên ngành tới kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích theo pháp luật cạnh tranh

2.1. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích theo pháp luật cạnh tranh

2.1.1. Khái quát về doanh nghiệp cung ứng dịch vụ

“Dịch vụ công ích” là thuật ngữ đề cập đến các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu cơ bản của các hộ gia đình, các doanh nghiệp và cả chính quyền[12]. Một số DVCI điển hình là điện, nước sạch, giao thông vận tải công cộng, khí đốt, xử lý nước thải, viễn thông, thu gom và xử lý rác[13]. “Cung ứng dịch vụ công ích” là việc thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các công đoạn trong quá trình cung ứng dịch vụ công ích như sản xuất, phân phối, bán buôn, bán lẻ, thu gom, xử lý[14]. Với tính chất thiết yếu và phổ biến, việc CUDVCI được xem là nhiệm vụ công ích nhằm bảo đảm lợi ích công cộng và do Nhà nước đứng ra chịu trách nhiệm cuối cùng[15]. Trách nhiệm này thể hiện ở việc Nhà nước đặt ra quy định về tổ chức CUDVCI trong đó có việc lựa chọn và trao nhiệm vụ công ích cho chủ thể được lựa chọn. “Doanh nghiệp” là tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, thực hiện hoạt động thương mại nhằm tìm kiếm lợi nhuận. Lúc này, doanh nghiệp CUDVCI là các tổ chức được thành lập hợp pháp và được Nhà nước trao nhiệm vụ CUDVCI nhằm mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận.

Có thể nhận diện doanh nghiệp CUDVCI dựa vào đối tượng hoạt động, mục tiêu lợi nhuận và sự độc lập về khả năng quyết định. Thứ nhất, đối tượng hoạt động của doanh nghiệp CUDVCI là các DVCI theo quy định của pháp luật[16]. Theo đó, tính chất công ích của sản phẩm, dịch vụ được xác định bởi quy định của pháp luật. Đồng thời, doanh nghiệp CUDVCI chỉ được trao nhiệm vụ công ích bằng phương thức do Nhà nước quy định như nhượng quyền; đặt hàng hay đấu thầu. Thứ hai, bên cạnh mục tiêu đáp ứng lợi ích công cộng, doanh nghiệp CUDVCI còn có mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận từ việc thực hiện nhiệm vụ công ích[17]. Doanh thu của nhóm doanh nghiệp này đến từ việc thu phí trực tiếp từ khách hàng sử dụng DVCI. Yếu tố này phân biệt doanh nghiệp CUDVCI với các chủ thể được thành lập để CUDVCI không vì mục tiêu lợi nhuận hoặc thu phí từ khách hàng sử dụng hàng hoá, dịch vụ khác mà không phải từ DVCI. Thứ ba, doanh nghiệp CUDVCI phải có sự độc lập nhất định trong việc thực hiện các quyết định kinh doanh. Dù lĩnh vực DVCI thường chịu sự kiểm soát của Nhà nước về mức giá, chất lượng và số lượng, doanh nghiệp CUDVCI vẫn có sự chủ động trong việc lựa chọn nhà cung cấp và triển khai các hoạt động kinh doanh nhằm đáp ưng yêu cầu mà vẫn có lợi nhuận. Yếu tố này phân biệt doanh nghiệp CUDVCI với các chủ thể do Nhà nước thành lập và tổ chức vận hành.

Xuất phát từ nhiệm vụ CUDVCI do Nhà nước giao, nhóm doanh nghiệp này có thêm một số quyền và nghĩa vụ đặc thù gắn với nhiệm vụ công ích. Ví dụ, nhóm doanh nghiệp này có trách nhiệm cung ứng dịch vụ một cách thường xuyên, liên tục, không phân biệt đối xử với mức giá hợp lý tới tất cả các khách hàng có nhu cầu trừ trường hợp do sự hạn chế về năng lực của các chủ thể hoặc vì lý do kỹ thuật[18]. Ngược lại, doanh nghiệp CUDVCI được nhận các hỗ trợ về tài chính[19]. Nội dung quy định về quyền và nghĩa vụ đặc thù của doanh nghiệp CUDVCI phản ánh đặc trưng của từng ngành DVCI.

2.1.2. Khái quát về doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích có vị trí độc quyền

Độc quyền là cấu trúc thị trường nơi chỉ có một doanh nghiệp duy nhất cung ứng sản phẩm hoặc dịch vụ mà không có sản phẩm thay thế trên thị trường[20]. Tương tự, doanh nghiệp duy nhất tiêu thụ một loại hàng hoá trên thị trường cũng được xem là doanh nghiệp độc quyền mua[21]. Ở góc độ khoa học pháp lý, doanh nghiệp có VTĐQ là doanh nghiệp “ở vào vị trí kiểm soát thị trường liên quan của một hoặc một nhóm hàng hoá, dịch vụ cụ thể”[22]. Pháp luật cạnh tranh tại Hoa Kỳ, Châu Âu và Trung Quốc nhận diện VTĐQ của doanh nghiệp thông qua việc nắm giữ sức mạnh thị trường đáng kể[23]. Như vậy, doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ là doanh nghiệp duy nhất thực hiện việc thu mua hoặc cung ứng một hoặc một số nhóm hàng hoá, dịch vụ công ích trên thị trường liên quan và có khả năng hành xử độc lập trong các giao dịch với khách hàng và đối tác mà không chịu sự chi phối ngược lại từ các chủ thể đó.

So với VTĐQ của doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ thông thường, VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ một số điểm đặc trưng, cụ thể:

Thứ nhất, việc thiết lập và bảo hộ VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI trong một số lĩnh vực công ích là cần thiết nhằm thực hiện mục tiêu bảo đảm lợi ích công cộng. Xuất phát từ lý do kinh tế, việc duy trì cấu trúc thị trường độc quyền là lựa chọn phù hợp hơn so với cạnh tranh trong lĩnh vực DVCI[24]. Điều này thể hiện ở sự thay đổi trong chính sách triển khai việc CUDVCI tại một số quốc gia. Dù sự đổi mới của công nghệ đã xoá bỏ vị thế độc quyền tự nhiên của doanh nghiệp trong lĩnh vực công ích[25], thực tiễn triển khai tại một số quốc gia cho thấy, việc duy trì VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI có khả năng bảo đảm lợi ích công cộng tốt hơn so với việc cạnh tranh trong một số lĩnh vực công ích[26]. Do vậy, thay vì khuyến khích cạnh tranh, kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI là giải pháp duy nhất để bảo đảm lợi ích công cộng cũng như quyền lợi của các chủ thể kinh doanh trên thị trường.

Thứ hai, về nguồn gốc hình thành VTĐQ, doanh nghiệp CUDVCI có thể là doanh nghiệp độc quyền tự nhiên hoặc độc quyền hành chính. Hiện tượng độc quyền tự nhiên (natural monopoly) được giải thích là một cấu trúc thị trường trong đó chỉ có một doanh nghiệp có thể tồn tại hiệu quả[27]. Ngược lại, độc quyền tự nhiên là độc quyền hành chính với việc doanh nghiệp được thiết lập VTĐQ do quy định của pháp luật (monopoly by law). Tuy nhiên, ranh giới về nguồn gốc độc quyền trong lĩnh vực DVCI ngày càng khó phân định trong trường hợp Nhà nước sử dụng cơ chế cạnh tranh để giành VTĐQ trong thị trường độc quyền tự nhiên (competition for market). Khi đó, mặc dù sự tồn tại của một doanh nghiệp trong thị trường là “tự nhiên” nhưng doanh nghiệp được lựa chọn lại “dựa trên quy định của pháp luật”. Lúc này, thay vì dựa vào cách thức hình thành VTĐQ, có thể xem xét nguồn gốc VTĐQ dựa vào cách thức hình thành doanh nghiệp CUDVCI.

Dựa vào cách thức hình thành, doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ bao gồm doanh nghiệp do tư nhân thành lập và doanh nghiệp do Nhà nước thành lập. So với doanh nghiệp CUDVCI độc quyền do tư nhân thành lập, doanh nghiệp do Nhà nước thành lập còn phải tuân thủ quy định nhằm bảo đảm việc sử dụng vốn Nhà nước hiệu quả bên cạnh các quy định điều tiết lĩnh vực DVCI. Điều này do vậy dẫn đến sự khác nhau về cách thức thực hiện nhiệm vụ công ích giữa doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ do Nhà nước thành lập và do tư nhân thành lập.

Từ hai đặc trưng trên, doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ chịu sự kiểm soát bởi pháp luật chuyên ngành. Sự kiểm soát thể hiện ở việc cơ quan quản lý chuyên ngành đặt ra các quy định điều tiết đóng vai trò như “áp lực” từ quá trình cạnh tranh đối với doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ[28]. Nội dung của các quy định này gồm thủ các tiêu chuẩn riêng để bảo đảm cho việc cung ứng thuận lợi, bảo đảm chất lượng của DVCI[29].

2.1.3. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích

Hành vi lạm dụng VTĐQ là hành vi do doanh nghiệp có vị trí độc quyền thực hiện có tác động hạn chế quá mức cạnh tranh trên thị trường hoặc thu lợi nhuận độc quyền nhằm mục đích duy trì vị trí độc quyền[30]. Mặc dù có sự khác nhau trong việc xác định các hành vi cụ thể[31], với thuật ngữ khác nhau[32], hành vi lạm dụng VTĐQ gồm hai dạng chính là (i) ngăn cản/loại bỏ doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường và (ii) trục lợi/bóc lột khách hàng và người tiêu dùng nhằm duy trì vị trí độc quyền. Bằng cách thực hiện các hành vi đó, hành vi lạm dụng VTĐQ có khả năng xâm phạm tới lợi ích của đối thủ cạnh tranh, khách hàng và người tiêu dùng.

Đối với doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ, hành vi lạm dụng VTĐQ của nhóm chủ thể này không có mục đích loại bỏ đối thủ cạnh tranh trên thị trường liên quan nên không có tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường liên quan nơi doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ. Tuy nhiên, doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ có thể loại bỏ/ngăn cản đối thủ cạnh tranh của doanh nghiệp có mối quan hệ với nhau thông qua sở hữu cổ phần, phần vốn góp hoặc liên kết khác trên thị trường nguyên liệu đầu vào hoặc thị trường đầu ra. Hành vi hạn chế cạnh tranh thể hiện ở một số hành vi như “đặt ra các điều kiện bất lợi không liên quan trực tiếp tới giao dịch”, “từ chối giao dịch hoặc chấm dứt hợp đồng không có lý do chính đáng”; “phân biệt đối xử trong thương mại”; “đơn phương thay đổi, chấm dứt hoặc huỷ bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng”. Mục tiêu trục lợi hoặc bóc lột khách hàng và người tiêu dùng đạt được trong các dạng hành vi áp đặt điều kiện bất lợi; áp đặt mức giá bất hợp lý hoặc cắt giảm số lượng nhằm thu lợi nhuận độc quyền.

Kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI là hoạt động của Nhà nước tác động vào doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích có VTĐQ nhằm phòng ngừa, ngăn chặn, và xử lý kịp thời các hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan và trật tự cạnh tranh lành mạnh trên thị trường. Với bản chất là hoạt động của Nhà nước trong việc can thiệp tới doanh nghiệp[33], việc kiểm soát hành vi được thực hiện bằng nhiều công cụ[34], trong đó pháp luật cạnh tranh là công cụ phù hợp và hiệu quả nhất để kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVI[35]. Pháp luật cạnh tranh kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI bằng nhiều chế định, trong đó có chế định về xác định doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ và xác định hành vi lạm dụng VTĐQ độc quyền của doanh nghiệp CUDVCI.

Xuất phát từ đặc trưng của doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ, hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI được kiểm soát đồng thời bởi pháp luật cạnh tranh và pháp luật chuyên ngành, trong đó pháp luật chuyên ngành đóng vai trò bổ trợ[36]. Tương tự pháp luật cạnh tranh, pháp luật chuyên ngành về doanh nghiệp CUDVCI cũng có quy định nhằm thúc đẩy cạnh tranh hiệu quả để thúc đẩy lợi ích của nền kinh tế và người tiêu dùng[37]. Tuy nhiên, do các chế định pháp luật được ban hành nhằm theo đuổi các mục tiêu và bảm đảm lợi ích khác nhau, pháp luật chuyên ngành về doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ có những tác động nhất định tới việc xác định chủ thể có VTĐQ và xác định hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI.

Dựa trên cấu trúc nội dung pháp luật về doanh nghiệp CUDVCI và kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI bao gồm: (i) quy định về nhận diện và lựa chọn doanh nghiệp CUDVCI; (ii) quy định về quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp CUDVCI; và (iii) quy định về kiểm soát doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ bằng pháp luật chuyên ngành, nội dung tiếp theo làm rõ những tác động của pháp luật chuyên ngành theo các nhóm quy định trên.

2.2. Tác động của pháp luật chuyên ngành tới khả năng kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền theo pháp luật cạnh tranh

Thứ nhất, quy định về nhận diện và lựa chọn doanh nghiệp CUDVCI

Đầu tiên, quy định nhận diện DVCI có vai trò trong việc xác định doanh nghiệp CUDVCI. Quy định về nhận diện doanh nghiệp CUDVCI có ý nghĩa trong việc nhận diện chủ thể chịu sự điều chỉnh của chế định kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp theo pháp luật cạnh tranh. Ngược lại, quy định nhận diện doanh nghiệp CUDVCI không bảo đảm cho việc thực hiện đồng thời hai mục tiêu của nhóm doanh nghiệp này có thể dẫn đến việc xác định sai chủ thể chịu sự điều chỉnh của pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI.

Có thể minh hoạ nội dung trên trong phán quyết của Toà án Tối cao trong vụ United States Postal Service v. Flamingo Industries (USA), Ltd., 540 U.S. 736 (2004). Khi xem xét hành vi có biểu hiện lạm dụng VTĐQ của United States Postal Service (USPS), Toà án đã loại trừ cơ quan này khỏi phạm vi áp dụng của Luật chống độc quyền Hoa Kỳ vì: (i) USPS là cơ quan độc lập do Quốc hội thành lập, không chịu sự điều chỉnh của Luật chống độc quyền; (ii) cơ quan này không có mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận, có nghĩa vụ cung ứng dịch vụ phổ cập, đảm nhận các trách nhiệm an ninh quốc gia, được thực hiện quyền lực độc quyền do nhà nước; và (iii) USPS không có sự độc lập trong kinh doanh, thể hiện ở việc không được tự định giá, phải tuân thủ chính sách giá của Uỷ ban Giá Bưu chính nhằm bảo đảm bù đắp chi phí[38].

Tiếp theo, tiêu chí và mục đích của quy định lựa chọn doanh nghiệp CUDVCI bao gồm các điều kiện về năng lực tài chính, kinh nghiệm trong sản xuất, kinh doanh để có thể cung ứng dịch vụ theo yêu cầu của Nhà nước với chi phí hợp lý nhất. Thay vì tạo ra cơ hội cạnh tranh thực sự cho các doanh nghiệp và tìm được doanh nghiệp có năng lực để CUDVCI quy định lựa chọn doanh nghiệp CUDVCI có thể đặt ra một số quy định đặc thù để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho một hoặc một số doanh nghiệp CUDVCI nhất định.

Thứ hai, quy định về quyền, nghĩa vụ đặc thù của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích có VTĐQ

Quy định về quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp CUDVCI có ý nghĩa trong việc xác định sức mạnh thị trường và đánh giá khả năng tác động của hành vi lạm dụng VTĐQ do doanh nghiệp thực hiện. Về hình thức, việc ghi nhận quyền và nghĩa vụ một cách thống nhất là cơ sở quan trọng cho cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc đánh giá tính chất vi phạm của hành vi. Về nội dung, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp CUDVCI không xuất phát và không phù hợp với đặc thù ngành có thể dẫn tới việc trao thêm các lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ, từ đó thúc đẩy khả năng thực hiện hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp đó.

Có thể thấy rõ tác động của quy định về quyền của doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ tới khả năng lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI trong vụ Otter Tail Power Co. v. United States, 410 U.S. 366 (1973). Theo đó, cơ quan quản lý chuyên ngành trong lĩnh vực điện là FPC (nay là FERC) ủng hộ hành vi của công ty Otter Tail trong việc từ chối truyền tải điện từ các hệ thống điện của chính quyền địa phương với lý do tránh làm suy giảm hiệu quả kinh doanh của Otter Tail, qua đó hạn chế rủi ro đối với hệ thống truyền tải điện trên diện rộng và ảnh hưởng tới hiệu quả cung ứng điện trong tương lai (Đoạn [25]). Tuy nhiên, Toà án Tối cao Hoa Kỳ đã kết luận quy định cho phép Otter Tail từ chối truyền tải có tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể trên thị trường phân phối và bán lẻ điện (Đoạn [28] - [30]).

Tương tự, việc không ghi nhận đủ các nghĩa vụ cần thiết dẫn tới việc doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ có thể thực hiện hành vi ngăn cản hoặc loại bỏ doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường trên thị trường liên quan. Có thể xem xét nghĩa vụ về chia sẻ dữ liệu liên quan đến khách hàng sử dụng điện. Thông tin của khách hàng là nguồn “nguyên liệu” có giá trị lớn cho việc thiết kế các dịch vụ dựa trên trải nghiệm cá nhân của khách hàng, từ đó có các cải tiến phù hợp và cắt giảm chi phí sản xuất[39]. Do vậy, ngoài mục đích sử dụng dữ liệu để cải thiện hiệu quả sản xuất và cung ứng DVCI, việc doanh nghiệp độc quyền trong lĩnh vực CUDVCI còn quyền kiểm soát và chia sẻ các dữ liệu của khách hàng và việc sử dụng dịch vụ của khách hàng còn có tính chất trục lợi nhằm tìm kiếm lợi nhuận[40]. Không chỉ xâm phạm quyền riêng tư và việc khai thác lợi ích thương mại bất hợp pháp, hành vi chia sẻ dữ liệu của doanh nghiệp CUDVCI còn có tác động hạn chế cạnh tranh ở các thị trường mà nguồn dữ liệu đó là “nguyên liệu đầu vào”[41].

Trong thị trường điện, doanh nghiệp CUDVCI thường có VTĐQ trong các khâu truyền tải và phân phối đến người tiêu dùng[42]. Các doanh nghiệp này thường thành lập các công ty con hoặc có công ty liên kết hoạt động trong các thị trường khác như cung ứng nguyên liệu; thiết bị điện[43]. Lúc này, việc được tiếp cận dữ liệu khách hàng và dữ liệu sử dụng DVCI từ công ty mẹ có VTĐQ có thể giúp các công ty con vốn kinh doanh trong các thị trường khác có thêm dữ liệu để cung ứng dịch vụ đáp ứng tốt hơn[44]. Khi đó, việc thiếu vắng các quy định về nghĩa vụ liên quan đến dữ liệu khách hàng không cho phép cơ quan quản lý cạnh tranh có cơ sở để ngăn chặn các hành vi sử dụng dữ liệu để hạn chế cạnh tranh của doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ.

Ngoài ra, thiếu quy định cụ thể về quyền CUDVCI có thể cho phép doanh nghiệp CUDVCI thực hiện hành vi lạm dụng VTĐQ như áp đặt thêm điều kiện khi giao dịch, không tiếp tục giao dịch do không đạt được mong muốn của riêng doanh nghiệp để thu lợi nhuận độc quyền[45]. Việc không đặt ra các điều kiện cụ thể trong việc trao quyền và áp đặt nghĩa vụ cho doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ trong việc CUDVCI dẫn đến việc thiếu tiêu chí để đánh giá mức độ tự chủ và khả năng vượt quá giới hạn quyền để lạm dụng VTĐQ. Ví dụ, việc không có các quy định cụ thể cho doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ trong việc khai thác và quản lý các cơ sở hạ tầng gắn với việc CUDVCI có thể không kịp ngăn ngừa doanh nghiệp có VTĐQ thực hiện các hành vi nhằm cản trở cạnh tranh ở thị trường phân phối[46].

Có thể thấy vai trò của quy định trong quy định cụ thể đối với quyền của doanh nghiệp CUDVCI trong việc đánh giác tác động của hành vi do doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ thực hiện trong vụ việc ba công ty Servizio Elettrico Nazionale SpA, Enel Energia SpA và Enel SpA khởi kiện Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường của Ý (Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato – AGMC)[47]. Trong phán quyết, Toà án Châu Âu cho rằng hành vi chuyển tải các thông tin nhạy cảm mang tính thương mại của công ty Enel cho SEN và EE đã vượt quá giới hạn mà công ty được phép thực hiện theo quy định về doanh nghiệp có VTĐQ trên thị trường điện (Đoạn [85] đến [103]). Như vậy, quy định về giới hạn trong việc thực hiện quyền của doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ là cơ sở quan trọng để Toà án Châu Âu xem xét khả năng vượt giới hạn của doanh nghiệp khi thực hiện quyền trong pháp luật chuyên ngành.

Ngoài quyền và nghĩa vụ, pháp luật chuyên ngành đối với doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ còn bao gồm các nhiệm vụ gắn với việc quản lý việc thực hiện DVCI cho doanh nghiệp. Lúc này, quyền lực do Nhà nước trao cho doanh nghiệp có thể được sử dụng nhằm hạn chế cạnh tranh trên thị trường. Có thể thấy biểu hiện của tác động này trong Bản án số (2022)最高法知民终395号 ngày 23 tháng 6 năm 2022 tại Trung Quốc[48]. Vụ việc liên quan đến Weihai Water Group – doanh nghiệp cung cấp nước đô thị duy nhất tại khu vực nội thành Weihai, đồng thời được chính quyền thành phố giao thực hiện chức năng thống nhất quy hoạch, xây dựng và quản lý hệ thống cấp, thoát nước. Liên quan đến việc xem xét hành vi hạn chế giao dịch đối với doanh nghiệp đối tác theo quy định của Luật Chống độc quyền, Weihai Water Group cho rằng việc yêu cầu điều chỉnh thiết kế và xây dựng lại hệ thống cấp nước có cơ sở từ các quy định, tiêu chuẩn chuyên ngành và chức năng quản lý hệ thống cấp nước được giao. Mặc dù thừa nhận rằng doanh nghiệp có những chức năng quản lý và yêu cầu kỹ thuật đặc thù trong lĩnh vực cấp nước, Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc cho rằng Weihai Water Group chỉ công khai thông tin của doanh nghiệp mình và các doanh nghiệp do mình chỉ định đã hạn chế quyền lựa chọn của đối tác có tác động hạn chế cạnh tranh. Lúc này, Weihai Water Group đã thực hiện chức năng quản lý công ích nhằm phục vụ mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận mà không phải vì đáp ứng lợi ích công cộng.

Thứ ba, pháp luật chuyên ngành về kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI

Với việc chịu sự kiểm soát của cơ quan quản lý chuyên ngành, nội dung nghĩa vụ mà doanh nghiệp CUDVCI có thể trùng với các hành vi lạm dụng VTĐQ bị cấm trong pháp luật cạnh tranh. Cùng với việc tồn tại nguy cơ về sự bất cân xứng thông tin về hoạt động cung ứng dịch vụ giữa doanh nghiệp độc quyền và Nhà nước, việc thiếu quy định về trách nhiệm tuân thủ pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ cho doanh nghiệp CUDVCI và thiếu quy định về trách nhiệm giám sát việc thực hiện hành vi lạm dụng VTĐQ của cơ quan có thẩm quyền làm giảm khả năng phòng ngừa và ngăn chặn hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường của doanh nghiệp CUDVCI trong trường hợp pháp luật cạnh tranh không thể kiểm soát.

3. Thực trạng tác động của pháp luật chuyên ngành tới kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp theo pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam

3.1. Quy định về nhận diện, lựa chọn và thiết lập vị trí độc quyền cho doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích

Quy định về nhận diện doanh nghiệp CUDVCI

Hiện nay, khái niệm sản phẩm, dịch vụ công ích được ghi nhận tại khoản 22 Điều 4 của Văn bản hợp nhất Luật Doanh nghiệp số 67/VBHN-VPQH của Văn phòng Quốc hội ngày 15 tháng 8 năm 2025 (Luật Doanh nghiệp). Tuy nhiên, văn bản Luật này chỉ dừng lại ở việc đưa ra tiêu chí chung về DVCI mà không xác định rõ các sản phẩm, dịch vụ cụ thể nào có tính công ích. Bên cạnh đó, định nghĩa về DVCI cũng được ghi nhận trong Nghị định số 32/2019/NĐ-CP ngày 10 tháng 4 năm 2019 của Chính phủ về quy định giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước từ nguồn kinh phí chi thường xuyên sửa đổi bổ sung bởi Nghị định số 214/2025/NĐ-CP (sau đây gọi là Nghị định số 32/2019/NĐ-CP). Mặc dù Nghị định này có đưa ra Danh mục các DVCI cụ thể nhưng danh mục này chỉ có phạm vi điều chỉnh đối với các DVCI được bù đắp chi phí từ khoản chi thường xuyên của Ngân sách nhà nước. Do đó, tại thời điểm nghiên cứu, không có quy định về DVCI cụ thể tại Việt Nam.

Việc không có quy định nhận diện DVCI cụ thể dẫn đến tình trạng các dịch vụ có tính công ích điển hình như điện và nước sạch tại Việt Nam không được xác định là DVCI theo quy định pháp luật. Theo Điều 3 Văn bản hợp nhất số 51/VBHN-BXD của Bộ Xây dựng ngày 19 tháng 6 năm 2026 hợp nhất các Nghị định về sản xuất, cung cấp và tiêu thụ nước sạch (Văn bản hợp nhất số 51/VBHN-BXD về nước sạch), hoạt động cấp nước chỉ được xác định là “hoạt động sản xuất kinh doanh chịu sự kiểm soát của Nhà nước”. Tương tự, Luật Điện lực số 61/2024/QH15 của Quốc hội ngày 30 tháng 11 năm 2024 được sửa đổi bổ sung bởi Luật số 94/2025/QH15; Luật số 116/2025/QH15 và Luật số 135/2025/QH15 (Luật Điện lực) cũng chỉ xác ngành điện là “ngành công nghiệp hạ tầng quan trọng nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đời sống Nhân dân”. Khi đó, các doanh nghiệp cung ứng điện và nước sạch có VTĐQ tại Việt Nam không được xác định là doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ và không phải chịu sự kiểm soát về VTĐQ theo pháp luật chuyên ngành.

Hạn chế này dẫn đến tình trạng hành vi lạm dụng VTĐQ của các doanh nghiệp này không được kịp thời kiểm soát trong trường hợp Luật Cạnh tranh chưa hoặc không thể điều chỉnh. Có thể xem xét hành vi của Công ty Cổ phần cấp nước Chư Sê (Công ty Chư Sê)[49]. Theo quy định của Văn bản hợp nhất về nước sạch, Công ty Chư Sê là doanh nghiệp duy nhất được quyền cấp nước trong vùng cấp nước theo thoả thuận với chính quyền. Tháng 5/2024, đơn vị cấp nước này có hành vi ngừng cấp nước sinh hoạt cho khoảng 1.600 hộ dân trên địa bàn tỉnh Gia Lai mà không có lý do chính đáng. Thực tế cho thấy chính quyền địa phương đã không thể xử lý trách nhiệm của Công ty Chư Sê do thiếu cơ sở pháp lý dù hành vi của công ty gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống sinh hoạt của đông đảo người dân. Một mặt, không có cơ sở pháp lý trong Luật Cạnh tranh cấm doanh nghiệp có VTĐQ thực hiện việc “ngừng cung ứng dịch vụ theo nghĩa vụ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng”. Mặt khác, không có cơ sở pháp lý trong Văn bản hợp nhất số 51/VBHN-BXD về nước sạch xác định Công ty Chư Sê vi phạm nghĩa vụ cấp nước sạch một cách thường xuyên, liên tục.

Quy định lựa chọn và thiết lập VTĐQ cho doanh nghiệp CUDVCI

Tiếp theo, phương thức “giao nhiệm vụ CUDVCI” trong Nghị định số 32/2019/NĐ-CP không nhận diện rõ mục tiêu lợi nhuận của chủ thể được lựa chọn. Theo quy định, “giao nhiệm vụ” là trường hợp cơ quan quản lý nhà nước cấp trên giao cho đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) phù hợp thực hiện, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ theo quyết định của cấp có thẩm quyền[50].Tuy vậy, Nghị định số 32/2019/NĐ-CP không quy định cụ thể về phương thức giao nhiệm vụ CUDVCI mà để ngỏ khả năng có văn bản pháp luật chuyên ngành ghi nhận trường hợp này. Nghiên cứu một số văn bản chuyên ngành do cơ quan trung ương và địa phương ban hành về việc tổ chức CUDVCI, không có quy định cụ thể hơn trong phương thức giao nhiệm vụ so với Nghị định[51]. Do vậy, chưa có cơ sở pháp lý để xác định việc giao nhiệm vụ là nhiệm vụ mang tính hành chính nội bộ hay là hoạt động kinh doanh. Quy định này do vậy dẫn đến sự khó khăn trong việc xác định liệu ĐVCNCL được giao nhiệm vụ CUDVCI có phải là doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ theo quy định của pháp luật cạnh tranh hay không.

3.2. Quy định về quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích

Hiện nay, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp CUDVCI Việt Nam được ghi nhận ở nhiều văn bản, gồm Nghị định số 32/2019/NĐ-CP; Luật Doanh nghiệp và các văn bản pháp luật chuyên ngành về DVCI[52]. Về hình thức, một số quy định về quyền và nghĩa vụ của một doanh nghiệp CUDVCI không có sự thống nhất trong các văn bản, gây ra sự khó khăn cho cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc đánh giá tính chất vi phạm của hành vi. Ví dụ, quy định hiện hành xảy ra trường hợp một doanh nghiệp CUDVCI chỉ “chịu trách nhiệm trước pháp luật và khách hàng” theo Luật Doanh nghiệp (khoản 6 Điều 9) nhưng chỉ “chịu trách nhiệm trước cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo đúng nội dung đã cam kết” theo Nghị định số 32/2019/NĐ-CP (điểm d khoản 2 Điều 27). Khi đó, không có cơ sở pháp lý để đánh giá tính chất vi phạm của hành vi do doanh nghiệp CUDVCI khi thực hiện nhằm tuân thủ nội dung đã cam kết với cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo Nghị định số 32/2019/NĐ-CP nhưng lại có tác động hạn chế cạnh tranh và xâm phạm quyền lợi của khách hàng.

Về nội dung, pháp luật chuyên ngành tại Việt Nam chưa xác định quyền và nghĩa vụ dựa trên đặc thù của ngành, gây ra sự khó khăn trong việc kiểm soát hành vi vi phạm. Cụ thể, thay vì xác định “việc quản lý, khai thác cơ sở hạ tầng gắn với hoạt động CUDVCI” là quyền được trao cho doanh nghiệp, khoản 1 Điều 17 Nghị định số 32/2019/NĐ-CP lại xem đây là điều kiện mà doanh nghiệp cần đáp ứng để được chọn là nhà sản xuất theo phương thức đặt hàng. Khi đó, việc được giao quản lý và khai thác cơ sở hạ tầng là điều kiện thuộc về chủ thể nên không có cơ sở để đặt ra giới hạn nhằm phòng ngừa và ngăn chặn việc doanh nghiệp lợi dụng quyền quản lý và khai thác các cơ sở hạ tầng này để thực hiện hành vi lạm dụng VTĐQ.

Tiếp đến, nghĩa vụ cung ứng dịch vụ công ích chưa được thiết kế đầy đủ như một nghĩa vụ đặc thù nhằm bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ của người sử dụng và hạn chế khả năng lạm dụng vị trí độc quyền. Thay vì xác định nghĩa vụ này thuộc về doanh nghiệp CUDVCI, Nghị định số 32/2019/NĐ-CP ràng buộc trách nhiệm xác định số lượng, khối lượng sản phẩm, dịch vụ công ích được trợ giá để ký hợp đồng đặt hàng” cũng như ban hành tiêu chí, tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm, dịch vụ công ích thuộc về cơ quan có thẩm quyền đặt hàng, đấu thầu (Điều 18, Điều 19). Khi đó, doanh nghiệp CDUVC chỉ chịu trách nhiệm trước cơ quan có thẩm quyền về việc tuân thủ cam kết (điểm d khoản 2 Điều 27). Khi nhu cầu của khách hàng sử dụng DVCI thay đổi hàng ngày, việc yêu cầu cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm xác định số lượng, khối lượng sản phẩm không những không phù hợp mà còn cho phép doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ điều chỉnh tăng, giảm mức cung ứng dịch vụ và viện dẫn cam kết với dịch vụ do cơ quan nhà nước để miễn trừ trách nhiệm.

Tương tự, Luật Điện lực hiện hành chưa có quy định về quyền và nghĩa vụ liên quan đến thông tin có ý nghĩa về mặt thương mại của khách hàng sử dụng điện đối với doanh nghiệp cung ứng điện có VTĐQ. Hạn chế này dẫn đến việc không thể phòng ngừa và ngăn chặn việc sử dụng dữ liệu khách hàng sử dụng điện để hạn chế cạnh tranh hoặc/và trục lợi khách hàng của doanh nghiệp cung ứng điện có VTĐQ tại Việt Nam.

Về giới hạn trong quá trình CUDVCI, quy định hiện hành về doanh nghiệp CUDVCI chưa có các quy định nhằm giới hạn trách nhiệm cho chủ thể trong việc tuân thủ nghĩa vụ cũng như thực hiện quyền. Điều này dẫn đến việc Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia có thể gặp khó khăn do thiếu cơ sở pháp lý để phân định mục tiêu đáp ứng lợi ích công cộng và mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Rõ ràng, trong trường hợp có doanh nghiệp cung ứng điện có hành vi vượt quá giới hạn trong việc chia sẻ dữ liệu có tính thương mại như công ty Enel trong vụ Case C-377/20, Servizio Elettrico Nazionale SpA, Enel Energia SpA and Enel SpA v Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato, ECLI:EU:C:2022:379 thì hành vi này không thể bị xử lý theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam.

Đặc biệt, trong bối cảnh doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực điện và nước sạch tại Việt Nam còn được trao thêm chức năng quản lý bên cạnh nhiệm vụ cung ứng dịch vụ, việc không có quy định nhằm phân định ranh giới của mục tiêu đáp ứng lợi ích công cộng và mục tiêu kinh doanh có thể gây khó khăn cho cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của các chủ thể này. Tham khảo phán quyết của Toà án nhân dân tối cao của Trung Quốc trong bản án đối với Weihai Water Group đã đề cập ở trên có thể thấy, việc chưa có cơ sở pháp lý giúp phân định giới hạn trong việc thực hiện chức năng quản lý trong lĩnh vực công ích của doanh nghiệp CUDVCI sẽ hạn chế khả năng phòng ngừa và ngăn chặn hành vi lợi dụng chức năng quản lý để tăng lợi nhuận thay vì đáp ứng lợi ích công cộng

3.3. Quy định về kiểm soát doanh nghiệp có vị trí độc quyền trong quy định pháp luật chuyên ngành

Pháp luật chuyên ngành trong lĩnh vực DVCI tại Việt Nam còn thiếu nhiều quy định kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI. Đặc biệt, khi tất cả doanh nghiệp được lựa chọn theo các phương thức giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu theo Nghị định số 32/2019/NĐ-CP đều nắm giữ VTĐQ trong quá trình cung ứng dịch vụ[53], việc thiếu quy định về cấm thực hiện hành vi lạm dụng VTĐQ đối với doanh nghiệp CUDVCI[54] ảnh hưởng đến nhận thức và khả năng tuân thủ pháp luật của chủ thể CUDVCI về kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ.

Bên cạnh đó, quy định về thẩm quyền của cơ quan có thẩm quyền triển khai các phương thức CUDVCI trong Nghị định 32/2019/NĐ-CP cũng không đặt ra trách nhiệm kiểm soát VTĐQ trong việc cung ứng dịch vụ, mà chủ yếu giới hạn ở kiểm soát hiệu quả triển khai các phương thức cung ứng (Điều 26, Điều 28). Đồng thời, Nghị định hiện hành không ghi nhận nghĩa vụ phối hợp giữa cơ quan này với cơ quan quản lý cạnh tranh nhằm bảo đảm doanh nghiệp tuân thủ pháp luật cạnh tranh (Điều 28). Sự thiếu vắng trách nhiệm phối hợp này cũng tồn tại trong các văn bản quản lý chuyên ngành về dịch vụ công ích, khi cơ quan quản lý chuyên ngành không được giao nghĩa vụ phối hợp với cơ quan quản lý cạnh tranh trong quá trình giám sát hành vi của doanh nghiệp[55]. Hệ quả là không hình thành được cơ chế tiền kiểm hiệu quả đối với nguy cơ lạm dụng VTĐQ. Như vậy có thể thấy, pháp luật chuyên ngành tại Việt Nam chưa có nhiều quy định hướng tới việc kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI.

Cuối cùng, pháp luật chuyên ngành về doanh nghiệp CUDVCI tại Việt Nam không đặt ra giới hạn trách nhiệm cho doanh nghiệp CUDVCI khi tuân thủ pháp luật chuyên ngành . Ví dụ, theo quy định của Văn bản hợp nhất số 51/VBHN-BXD về nước sạch, đơn vị cấp nước chỉ được cung ứng trong phạm vi địa bàn và phải việc từ chối cung cấp dịch vụ cho khách hàng ngoài phạm vi địa bàn được giao. Về mặt khách quan, hành vi này tương tự với mô tả của hành vi “giới hạn thị trường” của doanh nghiệp có VTĐQ bị cấm được đề cập trong điểm c khoản 1 Điều 27 Luật Cạnh tranh. Đặt trường hợp hành vi này bị xem xét bởi cơ quan quản lý cạnh tranh, việc kết luận về việc vi phạm quy định về lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp rất khó khăn. Xét về bản chất, hành vi này không chỉ phù hợp với yêu cầu của quy định về lĩnh vực cấp nước mà còn không có mục đích duy trì VTĐQ cũng như mục đích trục lợi khách hàng. Tuy nhiên, không có cơ sở pháp lý nào xác định hành vi “từ chối cung cấp dịch vụ cho khách hàng ngoài phạm vi địa bàn được giao” là ngoại lệ của Điều 27 Luật Cạnh tranh. Không chỉ vậy, nếu có căn cứ chứng minh rằng việc từ chối cấp nước cho khách hàng của đơn vị cấp nước đã gây ra thiệt hại cho khách hàng khớp với yêu cầu của điểm c khoản 1 Điều 27 Luật Cạnh tranh thì việc không xử lý đơn vị cấp nước sẽ làm suy giảm hiệu lực của Luật Cạnh tranh.

Tóm lại, những hạn chế trong quy định của pháp luật chuyên ngành đã có những ảnh hưởng nhất định tới khả năng xác định doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ và xác định hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI theo pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam. Từ các hạn chế đó, phần tiếp theo đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm bảo đảm tốt hơn khả năng kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI.

4. Một số đề xuất hoàn thiện quy định về doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích có vị trí độc quyền

Thứ nhất, bổ sung quy định nhằm nhận diện DVCI cụ thể thay vì chỉ dừng lại ở việc đưa ra khái niệm chung để đưa ra cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc nhận diện doanh nghiệp CUDVCI có VTĐQ. Giải pháp này cũng đưa ra cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc nhận diện doanh nghiệp CUDVCI trong pháp luật chuyên ngành điều chỉnh các lĩnh vực công ích điển hình như điện và nước sạch tại Việt Nam. Khi đó, việc nhận diện doanh nghiệp CUDVCI đúng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của các doanh nghiệp này trong trường hợp Luật Cạnh tranh không điều chỉnh hoặc điều chỉnh không hiệu quả. Về cách thức bổ sung, tác giả cho rằng cần ban hành Nghị định mới về sản xuất, kinh doanh dịch vụ công ích thay thế Nghị định số 32/2019/NĐ-CP.

Thứ hai, bổ sung quy định làm rõ bản chất của phương thức “giao nhiệm vụ” nhằm tháo gỡ khó khăn trong việc xác định chủ thể chịu sự điều chỉnh của chế định kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp theo pháp luật cạnh tranh. Dựa trên thực tiễn về việc CUDVCI của ĐVSNCL, phương thức “giao nhiệm vụ” nên được xác định là chủ thể CUDVCI để tìm kiếm lợi nhuận thay vì chỉ có mục tiêu đáp ứng lợi ích công cộng. Tham khảo kinh nghiệm tại Trung Quốc có thể thấy ĐVSNCL vẫn có thể thực hiện chức năng quản lý trong lĩnh vực CUDVCI cùng với việc CUDVCI nhằm mục tiêu lợi nhuận và bảo đảm lợi ích công cộng như Weihai Water Group.

Thứ ba, rà soát lại nội dung quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp CUDVCI trong các văn bản pháp luật để (i) loại trừ sự khác biệt hoặc mâu thuẫn giữa các quy định nhằm bảo đảm sự thống nhất về quyền và nghĩa vụ đối với một doanh nghiệp CUDVCI cụ thể, (ii) sửa đổi các quyền và nghĩa vụ phù hợp với đặc thù ngành để cung cấp cơ sở pháp lý cho việc đặt ra giới hạn trong việc thực hiện DVCI; (iii) bổ sung thêm các quyền và nghĩa vụ trong việc CUDVCI; (iv) bổ sung quy định nhằm phân định các hoạt động thuộc chức năng quản lý với hoạt động tìm kiếm lợi nhuận của nhóm doanh nghiệp CUDVCI được trao thêm nhiệm vụ quản lý trong lĩnh vực DVCI. Các giải pháp này nhằm tạo ra cơ sở pháp lý rõ ràng cho cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc đánh giá tính chất vi phạm của hành vi do doanh nghiệp CUDVCI bị điều tra.

Liên quan đến quyền và nghĩa liên quan đến thông tin nhạy cảm về thương mại trong lĩnh vực điện, cơ quan có thẩm quyền Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của pháp luật của châu Âu. Theo đó, quy định của Châu Âu liên quan tới việc chia sẻ thông tin nhạy cảm về mặt thương mại trong lĩnh vực điện cho phép doanh nghiệp vận hành hệ thống phân phối điện cung cấp thông tin với điều kiện tuân thủ nguyên tắc bảo mật thông tin nhạy cảm về thương mại và ngăn việc tiết lộ thông tin có khả năng tạo lợi thế thương mại theo cách thức phân biệt đối xử[56]. Đồng thời, Chỉ thị số (EU) 2019/944 cũng cho phép các doanh nghiệp kinh doanh điện được quyền tiếp cận dữ liệu từ các doanh nghiệp vận hành hệ thống phân phối điện trên cơ sở không phân biệt đối xử, theo các điều kiện rõ ràng và bình đẳng (Điều 34). Như vậy, điều kiện cho việc chia sẻ và tiếp cận dữ liệu khách hàng trong lĩnh vực điện bên cạnh các yếu tố bảo mật thông tin của khách hàng thì còn phải bảo đảm việc thông tin được chia sẻ không tạo ra lợi thế khác biệt cho chủ thể tiếp nhận.

Thứ tư, bổ sung quy định về trách nhiệm tuân thủ chế định pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI trong pháp luật chuyên ngành. Dựa vào các vụ việc liên quan đến hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI bị xử lý Hoa Kỳ, Trung Quốc và Châu Âu cho việc tuân thủ quy định của pháp luật chuyên ngành không loại trừ khả năng hành vi đó bị đánh giá là lạm dụng VTĐQ theo pháp luật cạnh tranh.

Kinh nghiệm lập pháp của Nhật Bản cho thấy pháp luật chuyên ngành về điện có thể trực tiếp thiết lập các quy định nhằm phòng ngừa nguy cơ doanh nghiệp nắm giữ vị trí độc quyền trong hoạt động hạ tầng thiết yếu sử dụng vị trí đó để gây hạn chế cạnh tranh[57]. Từ kinh nghiệm này, Việt Nam có thể nghiên cứu bổ sung vào pháp luật chuyên ngành các quy định về những hành vi mà doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích có VTĐQ không được thực hiện, đặc biệt là việc sử dụng thông tin, dữ liệu hoặc điều kiện tiếp cận cơ sở hạ tầng có được từ hoạt động CUDVCI để tạo lợi thế cho mình hoặc doanh nghiệp có liên quan, cũng như hành vi đối xử ưu đãi hoặc bất lợi một cách bất hợp lý giữa các doanh nghiệp sử dụng dịch vụ. Những quy định này sẽ góp phần phòng ngừa hành vi có nguy cơ hạn chế cạnh tranh ngay trong khuôn khổ pháp luật chuyên ngành, đồng thời tạo cơ sở rõ ràng hơn cho việc áp dụng pháp luật cạnh tranh khi hành vi có dấu hiệu cấu thành lạm dụng vị trí độc quyền.

Thứ năm, bổ sung quy định về trách nhiệm kiểm soát VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI trong pháp luật chuyên ngành. Trước hết, bổ sung quy định về trách nhiệm của cơ quan quản lý chuyên ngành trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI trong phạm vi quản lý, thể hiện từ việc ban hành, thực thi và giám sát việc thực hiện các quy định điều chỉnh doanh nghiệp CUDVCI. Tiếp đến, bổ sung quy định liên quan đến trách nhiệm phối hợp với cơ quan quản lý cạnh tranh của cơ quan quản lý chuyên ngành.

Với mô hình cơ quan quản lý chuyên ngành độc lập với cơ quan quản lý cạnh tranh độc lập như Việt Nam hiện này, cơ chế phối hợp phù hợp nhất là phối hợp về công cụ. Theo đó, hai cơ quan này có thể thiết lập Bản ghi nhớ. Nội dung của Bản ghi nhớ gồm quy định yêu cầu cơ quan quản lý chuyên ngành phải tham vấn và rà soát với cơ quan quản lý cạnh tranh trong quá trình ban hành pháp luật chuyên ngành. Đồng thời, Bản ghi nhớ cần yêu cầu cơ quan quản lý chuyên ngành có trách nhiệm phối hợp với cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc phát hiện, điều tra và xử lý hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI. Thực tiễn tại Nhật Bản cho thấy “Hướng dẫn giao dịch điện công bằng” giữa cơ quan quản lý cạnh tranh tại Nhật Bản và cơ quan quản lý lĩnh vực điện là Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp cùng soạn thảo và ban hành[58] phòng ngừa hiệu quả khả năng lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp trong thị trường điện do Hướng dẫn này được cập nhật thường xuyên từ kết quả điều tra thực trạng thị trường của cơ quan quản lý cạnh tranh[59].

5. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, những hạn chế trong quy định pháp luật về doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích hiện nay ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền do doanh nghiệp CUDVCI của cơ quan quản lý cạnh tranh tại Việt Nam. Các đề xuất chính bao gồm điều chỉnh và bổ sung quy định nhằm cung cấp cơ sở pháp lý cho cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc xác định điều kiện về chủ thể cũng như đánh giá tính chất vi phạm của hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của doanh nghiệp CUDVCI theo pháp luật cạnh tranh. Các đề xuất hoàn thiện này mở ra hướng nghiên cứu nhằm hoàn thiện pháp luật chuyên ngành về điều tiết và quản lý doanhLuật Cạnh tranh nhằm bảo đảm hiệu quả kiểm soát hành vi lạm dụng VTĐQ của doanh nghiệp CUDVCI .

* Thạc sĩ, Trường Đại học Vinh, Nghiên cứu sinh khoá 29 tại Trường Đại học Luật Hà Nội

** Tiến sĩ, Trường Đại học Vinh

[1] Alfred L. Parker, The Regulation of Public Utilities, 10 Nat. Res. J. 827, 827–39 (1970)

[2] PIGOU, A. C, THE ECONOMICS OF WELFARE, LONDON: MACMILLAN AND CO., LTD, CHƯƠNG IX, (4th ed. 1932)

[3] Alfred L. Parker, The Regulation of Public Utilities, 10 NAT. RES. J. pp 827-839, 827 (1970)

[4] Alfred L. Parker, tlđd, 827

[5] Michael N. Mervin, Antitrust Immunity of "Public Utilities" Regulated by the FPC, American Bar Association Journal, Vol 54, 687-689, 687 (1968)

[6] Jean Tirole, Market Failures and Public Policy (Nobel Prize Lecture), 509-515, (2014) https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/tirole-lecture.pdf; Oliver E. Williamson, Franchise Bidding for Natural Monopolies-in General and with Respect to CATV, The Bell Journal of Economics, Vol. 7, No. 1, pp. 73-104, 79-83 (1976); OECD, Working Party No. 2 on Competition and Regulation, Independent Sector Regulators – Background Note, DAF/COMP/WP2(2019)3, 10 (2019),

[7] TRƯƠNG QUỐC VIỆT VÀ PHẠM MAI LINH, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DỊCH VỤ CÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY, NXB CHÍNH TRỊ QUỐC GIA, HÀ NỘI, 224 - 235 (2023)

[8] Nguyễn Lan Anh, Pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của các doanh nghiệp tại Việt Nam (Luận án tiến sĩ luật học), Trường Đại học Luật Hà Nội, (2019)

[9] Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Hành trình chuyển đổi: Vai trò của doanh nghiệp tư nhân trong cung cấp dịch vụ công tại Việt Nam – Dịch vụ đánh giá sự phù hợp (2020)

[10] Đinh Xuân Bách, Phát triển thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam, (Luận án tiến sĩ kinh tế), Trường Đại học Thương mại, 111 (2023)

[11] Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia, Báo cáo thường niên năm 2019 đến 2024, https://vcc.gov.vn

[12] Alfred L. Parker, tlđd, 827

[13] DAVID.E.MCNABB, PUBLIC UTILITIES: MANAGEMENT CHALLENGES FOR THE 21ST CENTURY, EDWARD ELGAR, U.S, 12, (2005)

[14] DAVID E MCNABB, SĐD, 12

[15] PIGOU, A. C, SĐD

[16] DAVID E MCNABB, SĐD, 12

[17] Organisation of Economic Co-operation and Development, Privatisation, Competition and Regulation, 7, (2000)

[18] DAVID E MCNABB, SĐD, 12,13

[19] Johan den Hertog, Review of economic theories of regulation, Discussion Paper Series of Utrecht School of Economics, Utrecht University, 10 (2010)

[20] PERLOFF, J. M, MICROECONOMICS: THEORY AND APPLICATIONS WITH CALCULUS, PEARSON, U.S, 364 (2017)

[21] PERLOFF, J. M, SĐD, 364

[22] Hội nghị Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển (2020), Luật Mẫu về Cạnh tranh (2020) sửa đổi Chương 4 của văn bản TD/RBP/CONF.8/L.2; tr.3. (United Nations Conference on Trade and Development (2020), Model Law on Competition (2020), revised Chapter IV – TD/RBP/CONF.8/L.2 https://unctad.org/system/files/official-document/tdrbpconf9L2_en.pdf

[23] Hiệp ước về hoạt động của Liên minh châu Âu, Điều 102; Luật Chống độc quyền của Hoa Kỳ năm 1890, Mục 2; Luật Chống độc quyền Trung Quốc năm 2007 sửa đổi bổ sung năm 2022, Điều 22 và Điều 23.

[24] PERLOFF, J. M, SĐD, 384

[25] Manuela Mosca, tlđd, 322

[26] Ví dụ tại Ac-hen-ti-na (Hulya Dagdeviren, Crisis, sustainability of electricity prices and state interventions in Argentina, Industrial and Corporate Change, 5-6, (2012); tại Trung Quốc: 中华人录共和国国家发展和改革委员会, 公用事业改革概述 (2010) [tạm dịch: Uỷ ban Cải cách và Phát triển quốc gia Trung Quốc, Tổng quan về quá trình cải cách dịch vụ công ích, (2010)]

[27] Manuela Mosca, On the origins of the concept of natural monopoly: Economies of scale and competition, European Journal of the History of Economic Thought 15:2 317-353, 321 (2008)

[28] Michael N. Mervin, Antitrust Immunity of "Public Utilities" Regulated by the FPC, American Bar Association Journal, Vol 54, 687-689, 687, (1968)

[29] OECD, tlđd, 15

[30] Hội nghị Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển, Luật Mẫu về Cạnh tranh (2020) sửa đổi Chương 4 của văn bản TD/RBP/CONF.8/L.2; 12, (2020). (United Nations Conference on Trade and Development (2020), Model Law on Competition (2020), revised Chapter IV – TD/RBP/CONF.8/L.2 https://unctad.org/system/files/official-document/tdrbpconf9L2_en.pdf

[31] Hội nghị Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển, tlđd, 3

[32] Ví dụ, hành vi “độc quyền hoá” (monopolization) theo pháp luật Hoa Kỳ và là “lạm dụng vị trí thống lĩnh” (abuse of dominant position) theo pháp luật của châu Âu và Trung Quốc (DAVID J. GERBER, COMPETITION LAW AND ANTITRUST, OXFORD UNIVERSITY PRESS, ENGLAND, 71, (2020))

[33] B. GUY PETER, ADVANCED INTRODUCTION TO PUBLIC POLICY, EDWARD ELGAR, USA, 1 (2nd ed. 2021)

[34] CHRISTOPHER HOOD, HELEN Z MARGETTS, THE TOOLS OF GOVERNMENT IN THE DIGITAL AGE, PALGRAVE MACMILLAN, NEWYORK, 5 (2007)

[35] OECD, Framework for the Design and Implementation of Competition Law and Policy, 208 (1998)

[36] OECD tlđd, 10 (2019)

[37] OECD, tlđd, 7 (2019)

[38] Federal Trade Commission, Roundtable on the application of antitrust law to state-owned enterprises: Discussion on corporate governance and the principle of competitive neutrality for state-owned enterprises—United States (DAF/COMP/WP3/WD(2009)40), OECD Competition Committee, 6 (2009) https://www.ftc.gov/system/files/attachments/us-submissions-oecd-2000-2009/antitrustlawroundtable.pdf

[39] Amy L. Stein, Rejecting Public Utilitiy Data Monopolies, Californina Law Review, Tập 112, tr 1321-1397, 1342 (2024)

[40] Amy L. Stein, tlđd, 1349, 1358

[41] Amy L. Stein, tlđd, 1348-1351

[42] Amy L. Stein, tlđd, 1349, 1359

[43] Amy L. Stein, tlđd, 1349, 1359

[44]Troy A. Rule Utility Mission Creep, UC DAVIS L. REV, tập 56, 591-633, 606 (2022)

[45] Alfred L. Parker, tlđd, 827

[46] Jean Tirole, tlđd, tr 509-515

[47]Case C-377/20, Servizio Elettrico Nazionale SpA, Enel Energia SpA and Enel SpA v Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato, ECLI:EU:C:2022:379

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/SUM/?uri=CELEX%3A62020CJ0377

[48] 中华人民共和国最高人民法院知识产权法庭，《（2022）最高法知民终395号民事判决书》，2022年6月23日 (tạm dịch: Tòa Sở hữu trí tuệ thuộc Tòa án nhân dân tối cao nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Bản án dân sự số (2022)最高法知民终395号, ngày 23 tháng 6 năm 2022 https://ipc.court.gov.cn/zh-cn/news/view-4883.html

[49] Tiền Lê, Công ty cấp nước ở Chư sê lại cắt nước cả huyện, Báo Tiền Phong (25/5/2024) https://tienphong.vn/cong-ty-cap-nuoc-o-chu-se-lai-cat-nuoc-ca-huyen-post1640296.tpo

[50] Nghị định số 32/2019/NĐ-CP, Khoản 8 Điều 3.

[51] Ví dụ: Quyết định số 992/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường ngày 21 tháng 4 năm 2025 về ban hành Quy chế giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước từ nguồn kinh phí chi thường xuyên tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Quyết định số 31/2020/QĐ-UBND của UBND Thành phố Hà Nội ngày 30 tháng 11 năm 2020 ban hành quy định giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước từ nguồn kinh phí chi thường xuyên của Thành phố Hà Nội sửa đổi bổ sung bởi Quyết định số 23/2026/QĐ-UBND ngày 09 tháng 02 năm 2026.

[52] Ví dụ: Điều 18a, Điều 19, Điều 21 Nghị định số 32/2019/NĐ-CP; Luật Đấu thầu năm 2023; Văn bản hợp nhất số 75/VBHN-VPQH của Văn phòng Quốc hội ngày 25 tháng 3 năm 2026 về Luật Đường sắt; Thông tư số 36/2024/TT-BXD ngày 15 tháng 11 năm 2024 của Bộ Xây dựng quy định về tổ chức, quản lý hoạt động vận tải bằng xe ô tô và hoạt động của bến xe, bãi đỗ xe, trạm dừng nghỉ, điểm dừng xe trên đường bộ; quy định trình tự, thủ tục đưa bến xe, trạm dừng nghỉ vào khai thác, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 72/2025/TT-BXD và Thông tư số 24/2026/TT-BXD (Thông tư số 36/2024/TT-BXD)

[53] Quyết định giao nhiệm vụ, Hợp đồng đặt hàng hoặc Hợp đồng cung cấp dịch vụ theo phương thức đấu thầu chỉ tiến hành với một chủ thể duy nhất các hợp đồng, nên các văn bản này có ý nghĩa là rào cản gia nhập thị trường theo quy định tại Điều 8 Nghị định số 35/2020/NĐ-CP ngày 24 tháng 3 năm 2020 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Cạnh tranh

[54] Nghị định số 32/2019/NĐ-CP, Điều 17, Điều 18, Điều 18a, Điều 19.

[55] Ví dụ, quy định tại Điều 45 về trách nhiệm của Sở Xây dựng theo Thông tư số 36/2024/TT-BXD

[56] Cộng đồng chung Châu Âu, Chỉ thị số EU 2019/944 được sửa đổi bởi Chỉ thị số 2024/1711 của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng châu Âu về tổ chức và vận hành thị trường điện (Chỉ thị số (EU) 2019/944), Điều 37 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401711

[57] Nhật Bản, Luật Kinh doanh điện của Nhật Bản (Electricity Business Act) năm 1964 sửa đổi, Điều 23 (https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/3355/en)

[58] Nhật Bản, Hướng dẫn về giao dịch điện công bằng (適正な電力取引についての指針), Ủy ban Thương mại Công bằng và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (31/1/2025). https://www.egc.meti.go.jp/info/guideline/pdf/20250131001.pdf

[59] Nhật Bản, Ủy ban Thương mại Công bằng, Báo cáo điều tra thực trạng trong lĩnh vực điện lực – Về lĩnh vực bán buôn (電力分野における実態調査報告書 ～卸分野について～) (tháng 1/2024). https://www.jftc.go.jp/houdou/pressrelease/2024/jan/chouseika/240117honbun.pdf